Koło Miłośników Dziejów Grudziądza Logo KMDG Herb Grudziądza

BIULETYN
KOŁA MIŁOŚNIKÓW DZIEJÓW GRUDZIĄDZA
KLUB „CENTRUM” SPÓŁDZIELNI MIESZKANIOWEJ
Rok X: 2012 Numer 13 (318)
Data odczytu: 18.04.2012 Data wydania: 18.04.2012

Dominika Raduńska 878. spotkanie

Gmina Żydowska w Grudziądzu

Od czasów niewoli babilońskiej Żydzi (VI w. p.n.e.) byli zmuszani do opuszczenia swojej ojczyzny. Wciągu wielu wieków swej tułaczki dotarli oni do wszystkich zakątków ziemi, także do naszego miasta. Stało się ono ich mała ojczyzną a oni niejednokrotnie odwdzięczyli się jej dbając o jej piękno i rozwój.

Nie posiadamy wielu informacji na temat osadnictwa żydowskiego w Grudziądzu, szczególnie w okresie przed odzyskaniem niepodległości. Tu głównym źródłem informacji są księgi adresowe (najstarsza do której udało się dotrzeć pochodzi z 1867 r.). Niewątpliwie ogromny wkład w poznanie mniejszości narodowych w naszym mieście w okresie międzywojennym ma prof. Zofia Waszkiewicz. W zakresie badania mniejszości żydowskiej w naszym regionie specjalizuje się dr Tomasz Kawski. Chciałabym podkreślić również rolę źródeł niepisanych, wspomnień i opowieści i podziękować zgromadzonym tu osobom - członkom Koła Miłośników Dziejów Grudziądza za pomoc.

Kiedy pierwsi Żydzi zaczęli osiedlać się w naszym mieście niestety nie wiadomo. Na Pomorze dotarli w XV w. Trudnili się handlem, następnie czerpali zyski z ceł i myt, arend oraz kredytów. Większość z nich mieściła się w klasie średniej właścicieli składów, karczmarzy, wśród nich byli również przekupnie, których cały majątek był tym, co wystawiali przed domem lub obwozili w wózkach. W 1766 r. sporządzono spis płacenia pogłównego, wynika z niego że w ówczesnej Rzeczpospolitej było ok. 750.000 Żydów. Po pierwszym rozbiorze w zaborze pruskim znalazło się ok. 5000 Żydów[1].

Miasto, które w XVII w. zostało prawie doszczętnie zniszczone zaczęło powoli swoją odbudowę. Ogromne znaczenie miała decyzja o powstaniu twierdzy grudziądzkiej – Cytadeli po pierwszym rozbiorze Polski, gdy Grudziądz przeszedł pod panowanie Pruskie. Stworzenie szczególnie umocnionego miejsca na mapie Prus wiązało się z rozwojem nie tylko infrastruktury wojskowej, ale również dróg i handlu w celu aprowizacji stacjonujących oddziałów.

 

Zapewne to skłoniło pierwszych kupców żydowskich do przyjazdu do naszego miasta. Początkowo przeważnie, jako drobni sprzedawcy z czasem zakładali własne sklepy, składy i hurtownie. Zajmowali się handlem końmi, konfekcją, zbożem, galanterią, materiałami bławatnymi, obuwiem, skórami, prowadzili jadłodajnie i restauracje. W późniejszym okresie również sprzedawali materiały metalowe, maszyny – pralki, sprzęty rolnicze czy części samochodowe. Od połowy XIX w. w związku ze zrównaniem praw Żydów, byli również inżynierami, lekarzami i adwokatami. Zajmowali się działalnością rzemieślniczą właściwie ze wszystkich dziedzin jednak najwięcej zakładów prowadziła tradycyjnie przypisywana im aktywność: kuśnierską, garbarską, szewską, kapeluszniczą, zdarzały się również zakłady wyjątkowe jak ludwisarz czy złotnik[2]

Wielu z nich wchodziło w skład elit finansowych miasta, działali oni, jako przewodniczący lub członkowie Komisji Miejskich: Elektryfikacyjnej, Budżetowej czy budowy Zakładów Mięsnych w Grudziądzu. Prowadzili szeroką działalność filantropijną a ich żony niejednokrotnie należały do Koła Kobiet Niemieckich. W 1824 r Aron Bohn, Radny miejski, założył „Dom Bankowy“, natomiast w 1865 r. firmę kredytowę - S. Salomon. Jednym z największych przedsiębiorstw w mieście była, uruchomiona w 1862 r. Odlewnia Żelaza i Emaliernia założona przez późniejszego Radnego Herzfelda i Victoriusa. Żydzi należeli również do akcjonariuszy znaczącej fabryki maszyn rolniczych. Handel żydowski dość dobrze rozwijał się do 1914 r. następnie w skutek wyjazdu Żydów (ok. 200 rodzin)[3] wraz z odzyskaniem niepodległości wielu z nich wyruszyło w głąb Niemiec, a ich przedsiębiorstwa bądź zlikwidowano bądź przeszły w ręce Polaków, Niemców lub Żydów napływowych. Ci ostatni byli akcjonariuszami w przedsiębiorstwie Przemysłu Gumowego. Ogromny regres w rozwoju handlu nastąpił wraz z „wielkim kryzysem”. Nasiliły się wystąpienia antyżydowskie i bojkot ich sklepów. Mieściły się one głównie w obrębie starego miasta, były to ulice reprezentatywne, być może również w czasach Pruskich zajmowali je przedstawiciele tej narodowości. Ulica 3 maja ze względu na natłok ich sklepów, była zwana grudziądzkimi Nalewkami[4]. Posiadali również swe sklepy na przebiegającej obok ul. Toruńskiej, niedalekiej Klasztornej i Groblowej, Szewskiej, Pańskiej, Starorynkowej, Szkolnej, dalej na Rynku i po jego drugiej stronie – Starej, Długiej, Wybickiego (Lipowej) Mickiewicza i Sienkiewicza. Dalej w stronę Cytadeli parę osób mieszkało na Fortecznej, Słowackiego i Trynkowej.

 

Był to prawie w całości ścisły okręg starego miasta, pokrywający się z zasięgiem parafii św. Mikołaja z 1928 r. a wyznania mojżeszowego miało być 523 osoby. W rejonie parafii św. Krzyża i ulic Koszarowej, Jagiellończyka, Legionów i Hallera zaledwie 13 osób[5].

Przypuszczać należy, że sama Gmina powstała w 1. poł. XIX w. Wtedy też założono cmentarz w Małym Tarpnie a za salę modlitw służyło wynajęte pomieszczenie·. Ok. 1839 r. założono drugi cmentarz już w obrębie miasta (stopniowo zaniechając pochówków w Tarpnie). Od 1844 r. miała swoją synagogę na obecnym placu Niepodległości, którą w 1924 r. poddano generalnemu remontowi. W skład gminy wchodził również budynek przy Grabenstrasse 43 (ob. ul. Mickiewicza), przebudowany w 1873 r. dzięki donacji Salomona Lachmanna. Budynek ten w 1923 r. przejął Magistrat. Szkołę oraz prawdopodobnie sierociniec przeniesiono do dawnego domu dzieci, młodzieży i kobiet oraz sali modlitw przy ul. Groblowej 10.[6] W tym samym budynku, co cheder, mieściły pomieszczenia czytelni, biblioteki i tzw. Lokal rozrywkowy. Gmina posiadała również rytualna rzeźnie drobiu oraz łaźnię[7]. Według księgi adresowej z 1867 r. Gmina zajmowała również budynek przy Młyńskiej 12,

Przed I wojną do gminy przyłączono Żydów z Radzynia Chełmińskiego, jako filię.

U początków niepodległości Polski gmina grudziądzka obejmowała swoim obszarem powiat grudziądzki, fragment powiatu wąbrzeskiego (Buczek Wielki, Buczek Mały, Jarantowice, Łopatki Polskie, Łopatki Niemieckie, Zaskocz) oraz wieś Rudę w powiecie chełmińskim.

Wraz z odzyskaniem niepodległości odmienne naleciałości kulturowe wschodu i zachodu doprowadziły do konfliktów wewnątrz gminy. Ważną kwestią była liturgia judaizmu reformowanego, która dla bardziej zachowawczych przybyszów była nie do przyjęcia[8]. Niestety nieznana jest pełna lista nazwisk Zarządu ani Rady, wiadomo jednak, że przez cały okres dwudziestolecia toczyła się walka o te stanowiska pomiędzy „starymi” mieszkańcami a „nowymi” a pod koniec lat dwudziestych również między tymi ostatnimi[9].

Prowadzono również działalność charytatywną, kulturalną i sportową. Jednak tu dane są szczątkowe.

 

W księgach adresowych z okresu zaboru pruskiego znajdujemy, że na ul. Groblowej znajdowała się jadłodajnia i przytułek dla ubogich, działały Stowarzyszenie Dobroczynne, Koło Dziewcząt Żydowskich „Sulaith”, Towarzystwo Pogrzebowe, Koło Kobiet Izraelskich, wielu członków gminy żydowskiej należało również do Lóż Masońskich. W okresie międzywojennym działały Towarzystwo Gimnastyczno-Sportowe „Makabi”  Żydowskie Towarzystwo Oświatowa – Kulturowe czy wreszcie zespół lutniczy. W aktach policji z lat 1925- 1927 zanotowano aktywność przejawiającą się w organizacji odczytów i imprez głównie poświęconych problematyce „prac palestyńskich”, czyli konieczności odbudowy państwa żydowskiego. Organizowano, więc zbiórki funduszy na szkolenie fachowców oraz zakup narządzi rolniczych i ziemi na terenie Palestyny[10].

Losy po wybuchu wojny.

Z. Waszkiewicz twierdzi, ze wielu członków gminy żydowskiej po wybuchu wojny zdołało wyjechać z Grudziądza[11]. Co do dalszych losów ludności żydowskiej istnieją dwie teorie.

Pierwsza z nich zakłada, że zostali oni wysiedleni do gett, podobnie jak mieszkańcy żydowscy z Torunia, a następnie trafili do obozów zagłady[12]. Druga, że zostali oni przewiezieni do leżącej po drugiej stronie Wisły Grupy w powiecie świeckim i rozstrzelani, prawdopodobnie jeszcze w październiku 1939 r.[13] Pozostałe nieliczne osoby narodowości żydowskiej aresztowano w październiku 1939 i rozstrzelano w pobliskich Księżych Górach.[14]

Po zakończeniu działań wojennych do Grudziądza znowu zaczęła napływać ludność, niewątpliwie wśród nich również znalazła się społeczność żydowska. Jak twierdzi Kawski większość z nich była zawodowymi żołnierzami Ludowego Wojska Polskiego. Grupa ta licząca kilkadziesiąt osób raczej nie afiszujących się ze swym pochodzeniem. Dopiero w latach 60–tych Towarzystwo Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce z oddziałem w Bydgoszczy rozszerzyło swą działalność na Grudziądz. Jednak już w 1968 r. wraz z wydarzeniami marcowymi ostatni Żydzi opuścili miasto.[15]

 


[1]  Anna Jarmusiewicz, Polscy Żydzi: dziedzictwo i dialog, Kraków, 2005, s. 16.

[2] Zofia Waszkiewicz, Grudziądz w latach 1920 -1939, Toruń 2008, s.286;

[3] Tomasz Kawski, Grudziądz [w:] http://www.sztetl.org.pl/pl/city/grudziadz/

[4] Żydowska dzielnica w Warszawie.

[5] Z. Waszkiewicz, Żydzi w Grudziądzu, s.95 za: Księgi adresowe za lata 1924/25, 1927/28, 1929/30,1933; Diecezja chełmińska. Zarys historyczno-statystyczny, pod red. X prałata Czapiewskiego i X prałata Mańkowskiego, Pelplin 1928, s. 774

[6] Zofia Waszkiewicz, Grudziądz w latach 1920 -1939, Toruń 2008, s.310;

[7] Tomasz Kawski, Inwentarze gmin żydowskich z Pomorza i Wielkopolski wschodniej w okresie międzywojennym (1918/20 – 1939), s. 75,81 za: APB, UWPT, sygn. 4482, k. 173, 203 (stan majątkowy gminy wyznaniowej żydowskiej w Grudziądzu z dnia 3 marca 1939 (powiat grudziądzki) 211, 215, 231 – 232

[8] Tomasz Kawski, Grudziądz [w:] http://www.sztetl.org.pl/pl/city/grudziadz/

[9] Z. Waszkiewicz, Żydzi w Grudziądzu, s.101

[10] Z. Waszkiewicz, Żydzi w Grudziądzu, s.105 za: St. g., sygn. 3, pismo Wydziału Śledczego z !2 XI 1934 r.; UWP, sygn. 4601, miesięczne sprawozdanie z ruchu mniejszości narodowych, k. 319, St. g. , sygn. 23, zezwolenia na urządzanie imprez.

[11] Z. Waszkiewicz, Żydzi w Grudziądzu, s.106

[12] E. Alabrudzińska, Gmina wyznaniowa żydowska w Grudziądzu w latach 1920 – 1939, [w:] Stosunki narodowościowe i wyznaniowe na Pomorzu w XIX i XX wieku, t. III: Wyznaniowe żydowskie w województwie pomorskim w okresie międzywojennym (1920-1939), pod red. J. Szylinga, Toruń 1995.

[13] J. Szyling, Niektóre problemy okupacji hitlerowskiej  w Grudziądzu (1939 – 1945), Rocznik grudziądzki, t. V-VI, Grudziądz 1970, s. 448.

[14] Zbrodnie hitlerowskie w Grudziądzu i okolicy, pod red. W. Jaworskiego, Grudziądz 1981.

[15] Tomasz Kawski, Grudziądz [w:] http://www.sztetl.org.pl/pl/city/grudziadz/



Redakcja: Tadeusz Rauchfleisz, KMDG. Logo KMDG wykonał Grzegorz Rygielski.