Koło Miłośników Dziejów Grudziądza Logo KMDG Herb Grudziądza

BIULETYN
KOŁA MIŁOŚNIKÓW DZIEJÓW GRUDZIĄDZA
KLUB „CENTRUM” SPÓŁDZIELNI MIESZKANIOWEJ
Rok X: 2012 Numer 18 (323)
Data odczytu: 13.06.2012 Data wydania: 27.06.2012

Jadwiga Drozdowska 883. spotkanie

Teodor Nowak (1919 – 1992), malarz, rysownik, grafik i konserwator

W tym roku przypada 20-ta rocznica śmierci artysty plastyka Teodora Nowaka, który niemal całe życie związał z Grudziądzem. Warto więc przypomnieć sylwetkę twórcy, a także sfery jego działalności.

Teodor Nowak urodził się 26 listopada 1919 roku w Małym Wiśniczu koło Bochni. Jego rodzice, Jan i Anna z Mroczków, pochodzili z dużych rodzin osiadłych od pokoleń w Małym Wiśniczu. W 1921 r. przenieśli się na Pomorze i zamieszkali wraz z potomstwem w Hanowie, miejscowości położonej koło Turznic w powiecie grudziądzkim, gdzie kupili gospodarstwo rolne. Był drugim z trojga dzieci Anny i Jana. Dzieciństwo spędził z rodzicami oraz rodzeństwem - starszym bratem Romanem i młodszą siostrą Heleną - na podgrudziądzkiej wsi. Równolegle z nauką w grudziądzkim gimnazjum, uczęszczał w latach 1935-1937 do Szkoły Malarstwa i Zdobnictwa. Pod kierunkiem Wacława Piórczyńskiego rozwijał wcześnie zauważone uzdolnienia plastyczne. Wacław Piórczyński (1873-1937), malarz i pedagog, uczeń m.in. Leona Wyczółkowskiego w krakowskiej ASP, w latach 1924 – 1937 był nauczycielem rysunku w Gimnazjum Męskim w Grudziądzu, a od 1932 r. prowadził wyżej wymienioną Szkołę, którą założył po przeniesieniu z Grudziądza do Gdyni Pomorskiej Szkoły Sztuk Pięknych Wacława Szczeblewskiego. Kontynuował linię kształcenia wytyczoną przez Wacława Szczeblewskiego. Uczył, oprócz podstaw rysunku, kompozycji, malarstwa i innych technik plastycznych, także projektowania przedmiotów użytkowych z wykorzystaniem motywów zdobnictwa kaszubskiego. Teodor Nowak po maturze, bardzo dobrze przygotowany przez Wacława Piórczyńskiego z przedmiotów artystycznych, przystąpił do egzaminów wstępnych na Akademię Sztuk Pięknych w Krakowie. Po pomyślnie zdanym egzaminie konkursowym, został przyjęty na uczelnię i rozpoczął studia w roku akademickim 1937/38. W tym czasie rektorem ASP był Fryderyk Pautsch, a wśród profesorów zwyczajnych, którzy prowadzili katedry malarstwa, rysunku i rzeźby można wymienić nazwiska wybitnych artystów m.in. Władysława Jarockiego, Stanisława Kamockiego, Józefa Mehoffera, Wojciecha Weissa, Stefana Filipkiewicza, Kazimierza Sichulskiego, Ignacego Pieńkowskiego, Eugeniusza Eibischa, Xawerego Dunikowskiego i Edwarda Wittiga. Katedrę architektury dla malarzy i rzeźbiarzy prowadził  prof. Józef Gałęzowski, grafiki uczył Konrad Srzednicki, a technologię i techniki malarskie wykładał Jan Hopliński.

 

Na krakowskiej uczelni Teodor Nowak doskonalił umiejętności i rozwijał swój talent pod kierunkiem znakomitych pedagogów, a jednocześnie twórczych i aktywnych czołowych polskich artystów. Przez pierwsze dwa lata studiował m. in. malarstwo u prof. prof. Władysława Jarockiego i Ignacego Pieńkowskiego, a rysunek u Kazimierza Sichulskiego. Po drugim roku, studia i życie w artystycznym Krakowie przerwała wojna.

W 1945 r., tuż po wyzwoleniu Grudziądza, ówczesne władze miasta powierzyły Teodorowi Nowakowi obowiązki kierownika Wydziału Kultury. W ramach tego działania, 1 kwietnia 1945 r. przystąpił wraz z przedwojennym woźnym muzeum Czesławem Panfilem oraz miłośnikiem regionu i działaczem Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego Józefem Błachnio, do usuwania szkód w budynku Muzeum przy ul. Lipowej 28 oraz porządkowania i ewidencjonowania ocalałych zbiorów. Zapewne też z inicjatywy Teodora Nowaka, przy aprobacie Józefa Błachnio, który otrzymał nominację na pierwszego powojennego kierownika Muzeum, została zorganizowana i udostępniona 15 września 1945 r. Wystawa artystów plastyków z Grudziądza. Pokazano na niej 93 dzieła pięciu autorów: Kazimiery Krzyszkowskiej, Kazimiery Wolskiej – Jazłowińskiej, Bolesława Zacharka, Wiktora Hellera oraz Teodora Nowaka. Młody artysta zaprezentował 28 prac, w tym portrety, martwe natury i pejzaże wykonane techniką olejną, pastelami oraz kredką. Ta pierwsza powojenna wystawa sztuki współczesnej w Grudziądzu była prezentowana do 15.11.1945 r.

Teodor Nowak jesienią 1945 r. powrócił na studia i swoją artystyczną edukację na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie kontynuował w latach 1945-1948. Rektorem uczelni był w tym okresie Eugeniusz Eibisch. W gronie profesorskim nastąpiły zmiany, zabrakło kilku artystów, którzy nie przeżyli wojny m.in. Kazimierz Sichulski. Pojawiły się nowe nazwiska, bowiem nominacje profesorskie otrzymali tacy twórcy jak Zbigniew Pronaszko, Maria Rudzka- Cybisowa, Czesław Rzepiński. Szczęśliwie swoje katedry objęli ponownie prof. prof. Władysław Jarocki i Ignacy Pieńkowski, to m. in. pod  ich opieką Teodor Nowak kształcił się i rozwijał talent .Po trzecim roku studiów, w czasie wakacji w 1946 r. zaprezentował swoje najnowsze prace na wystawie indywidualnej w salach grudziądzkiego Muzeum.

W ł948 r. Teodor Nowak, wszechstronnie przygotowany warsztatowo i teoretyczne, już jako absolwent Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, wrócił do Grudziądza. W tym samym roku został przyjęty do grona członków rzeczywistych Okręgu Pomorskiego Związku Polskich Artystów Plastyków. Aktywnie uczestniczył w życiu artystycznym. Dużo malował i prezentował swoje prace na licznych wystawach okręgowych, objazdowych i ogólnopolskich organizowanych przez Związek. W 1950 roku ożenił się z Grudziądzanką Eugenią Jana. W ich małżeństwie przyszli na świat synowie, w 1952 r. urodził się syn Adam, a w 1959 r. syn Piotr. Rodzina mieszkała początkowo przy ul. St. Staszica, następnie przy ul. Marii Skłodowskiej-Curie, a od 1954 r. przy ul. Tysiąclecia.

Artysta nie był związany etatowo z żadną instytucją. Zajmował się pracą twórczą. Uprawiał malarstwo sztalugowe i architektoniczne, rysunek i sporadycznie grafikę. W jego dorobku artystycznym dominują portrety, pejzaże, widoki miejskie i martwe natury. Teodor Nowak należał do artystów, którzy wierzą w wartości ponadczasowe malarstwa. Z rozmysłem nawiązywał do postimpresjonizmu.

 

Pojmował obraz przede wszystkim jako zjawisko kolorystyczne ze wszystkimi jego konsekwencjami optycznymi i psychicznymi. Przedmioty na jego obrazach są takie, jakimi stworzyła je natura albo człowiek. Pejzaż, martwa natura z kwiatami, portrety nigdy nie przestają być tym, czym są, po prostu obrazem rzeczy świata. Jego prace są wysmakowane kolorystycznie, harmonijnie skomponowane, spokojne w nastroju.

Obrazy artysty zostały zakupione przez Ministerstwo Kultury i Sztuki w Warszawie, Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej i Komitet Wojewódzki PZPR w Bydgoszczy. Znajdują się też w zbiorach Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy, Muzeum Okręgowego w Toruniu, Muzeum im. ks. dra Władysława Łęgi w Grudziądzu, w Bibliotece Miejskiej w Grudziądzu, Urzędzie Miasta Olsztyna, kolekcjach prywatnych w kraju i za granicą w Bułgarii, Francji, Rosji, Niemczech i Szwecji oraz w zbiorach rodziny.

Wprawdzie zasadniczą dziedziną twórczej wypowiedzi było malarstwo sztalugowe, artysta realizował się też w innych działaniach. Teodor Nowak na zamówienie kościołów wykonał we wnętrzach wielu świątyń na Pomorzu szereg prac z zakresu konserwacji i renowacji polichromii, części składowych ołtarzy, dziel malarskich, rzeźb, detali snycerskich i architektonicznych oraz innych elementów wyposażenia. Prace konserwatorskie o różnym zakresie wykonał w kościołach w następujących miejscowościach: Biskupice -1960r.; Płużnica- 1964r.;Wałdowo-1965r.; Rywałd-1968r.; Leśno k. Żnina-1969r.; Kazimierz Biskupi-1969r.; Łasin-1969-73; Staw Kaliski-1970r.; Sypniewo-1970-73; Nowa Wieś Królewska-1971r.; Chojnice-1972r.; Dębowa Łąka-1973r.;Tylice k. Nowego Miasta Lubawskiego-1974r.; Mała Grzywna-1977r.; Mokre-1977r . Dla kilku kościołów namalował też obrazy o tematyce sakralnej. 

W latach 1970-1971 zaprojektował i wykonał w prezbiterium kościoła Św. Ducha w Grudziądzu sgraffito przedstawiające „Zesłanie Ducha Świętego” oraz tą samą techniką stacje „Drogi Krzyżowej”.

Teodor Nowak ,mimo tak absorbujących prac , prezentował swoje obrazy na wystawach organizowanych przez Związek Polskich Artystów Plastyków, Ogólnopolską Grupę Twórczą „Zachęta”, której był członkiem oraz grudziądzkie Muzeum. W 1980 r., po 32 latach przynależności do Związku Polskich Artystów Plastyków w Bydgoszczy i Toruniu, przeszedł do Okręgu Olsztyńskiego ZPAP i pozostał w nim do rozwiązania Związku w stanie wojennym. W tym czasie otrzymał zlecenie na wykonanie portretu Mikołaja Kopernika oraz portretu Jana z Łajs – założyciela Olsztyna. Oba portrety zdobią salę konferencyjną Urzędu Miasta. (Według obrazu Teodora Nowaka wykonano tablicę pamiątkową z wizerunkiem Jana z Łajs, która umieszczona jest na elewacji jednego z budynków na starym mieście.)

Teodor Nowak zmarł 5 października 1992 r. w Grudziądzu i został pochowany na Cmentarzu Parafialnym przy ulicy Cmentarnej. Żona artysty Eugenia zmarła w 2008 roku.

Synowie, Adam i Piotr, nie odziedziczyli talentu po ojcu. Uprawiają inne zawody,  założyli własne rodziny i  mieszkają w Grudziądzu.

 

WYSTAWY INDYWIDUALNE

1946 - Malarstwo Teodora Nowaka, Muzeum ,Grudziądz (VII-XII)

1958 - Malarstwo i grafika Teodora Nowaka, Muzeum, Grudziądz (X-XII)

1975 - Grudziądz 1945 w rysunkach Teodora Nowaka, Muzeum, Grudziądz (V-VII)

UDZIAŁ W WYSTAWACH ZBIOROWYCH

1945 - Wystawa Artystów Plastyków w Grudziądzu, Muzeum, Grudziądz (IX-XI)

1946/47 - Wystawa prac członków Okręgu Pomorskiego ZPAP, Muzeum Mazurskie, Olsztyn

1948 - Wystawa prac członków Okręgu Pomorskiego ZPAP, CBWA, Poznań

-Wystawa objazdowa Okręgu Pomorskiego ZPAP, Chojnice, Tuchola, Grudziądz, Chełmno, Inowrocław, Włocławek

1949/50-Doroczna wystawa prac członków Okręgu Pomorskiego ZPAP, Pomorski Dom Sztuki, Bydgoszcz.

1951 - Pomorze w pracy i walce o pokój, CBWA, Bydgoszcz

1951/52 - II Ogólnopolska Wystawa Plastyki. Malarstwo –rzeźba -grafika, CBWA Zachęta, Warszawa.

1952 - Doroczna wystawa Okręgu Bydgoskiego ZPAP, Pomorski Dom Sztuki, Bydgoszcz

1953 - Przyjaźń polsko – radziecka w plastyce pomorskiej, Wystawa prac członków OB, ZPAP Pomorski Dom Sztuki, Bydgoszcz

1954 - IV Ogólnopolska Wystawa Plastyki. Malarstwo, rzeźba, grafika, satyra, CBWA Zachęta, Warszawa

1954 - Wystawa plastyki pomorskiej 1945 – 1954, CBWA, Bydgoszcz

1955/56- X wystawa OB ZPAP, CBWA, Bydgoszcz

1957 - Wystawa grafiki religijnej, Bydgoszcz (wystawa objazdowa)

1960 - XV Wystawa Ogólnopolskiej Grupy Twórczej Zachęta, Warszawa

1961 -Galeria Współczesnego Malarstwa Pomorskiego, Muzeum, Grudziądz

-Wystawa Ogólnopolskiej Grupy Twórczej Zachęta, Kraków

1962 - Galeria Współczesnego Malarstwa Pomorskiego, Muzeum Okręgowe, Bydgoszcz

-Galeria Współczesnego Malarstwa Pomorskiego, Salon wystawienniczy TPSP, Kraków

 -Galeria Współczesnego Malarstwa Pomorskiego, Salon wystawienniczy TPSP,

   Nowa Huta

            -Polnische malerei der gegenwart aus der Wojewodszaft Bydgoszcz. Besitz des Staatlichen Museums Grudziadz, Kulturhistorisches Museum, Stralsund (Niemcy)

1963 - Wystawa Ogólnopolskiej Grupy Twórczej Zachęta (ZSRR)

1969 – Wystawa Ogólnopolskiej Grupy Twórczej Zachęta (ZSRR)

1970 - Wystawa Ogólnopolskiej Grupy Twórczej Zachęta (Węgry)

1977 - Wystawa środowiskowa sekcji malarstwa okręgu toruńskiego ZPAP, BWA, Toruń.

1980 - Plastyka olsztyńska w 35-leciu PRL, Hala „Urania”, Olsztyn

1983 - Życie kulturalne Grudziądza w latach międzywojennych, Muzeum, Grudziądz

1986 - Wystawa prac grudziądzkich artystów plastyków, Muzeum, Grudziądz

1992 - Widoki Grudziądza, Muzeum , Grudziądz

1994 - Graudenzer Ansichten. Aquarelle – Graphiken - Gemalde aus drei Jahrhunderten, Westpreussisches Landesmuseum, Munster -Wolbeck

1998 - Stadt-Landschaft-Menchen. Kunstler malen im Kulmer Land, Westprussischs Landesmuseum, Munster – Wolbeck.

1999 - Miasta – Krajobraz – Ludzie. Artyści z Ziemi Chełmińskiej, Muzeum, Grudziądz

Nagrody

1951 - II nagroda w konkursie Pomorze w Pracy i Walce o Pokój, Bydgoszcz



Redakcja: Tadeusz Rauchfleisz, KMDG. Logo KMDG wykonał Grzegorz Rygielski.