Koło Miłośników Dziejów Grudziądza Logo KMDG Herb Grudziądza

BIULETYN
KOŁA MIŁOŚNIKÓW DZIEJÓW GRUDZIĄDZA
KLUB „CENTRUM” SPÓŁDZIELNI MIESZKANIOWEJ
Rok VIII: 2010 Numer 20 (249)
Data odczytu: 26.05.2010 Data wydania: 26.05.2010

Stanisław Poręba 809. spotkanie

Na Pomorzu było dwóch Leonów Kowalskich...

I

Leon kowalski (ur. 28 VI 1881, Pomorze – zm. 8 XI 1960, Grudziądz), drukarz, redaktor odpowiedzialny, więzień polityczny, działacz narodowy

i społeczny.

Rodzice: Michał i Marianna z Niedanowskich. Od 1904 r. żonaty z Antoniną Maciejewską. W Grudziądzu mieszkał przy ul. Cegielniane| 5 (1924-1928), ul. Cegielnianej 11-13 (1933) i pl. 23 Stycznia 6 (1937-1938).

W maju 1895 r. przybył do Grudziądza i rozpoczął naukę drukarstwa, jako uczeń drukarski w drukarni „GAZETY GRUDZIĄDZKIEJ”, u W. Kulerskiego. W 1898 r. został aresztowany przez pruską policję, ponieważ odmówił wydania nazwiska autora art. „Uwaga polski lud”, drukowanego w  „GAZECIE GRUDZIĄDZKIEJ” i potępiającego hakatę. Zwolniony po interwencji polskiego posła do Parlamentu Rzeszy Niemieckiej w Berlinie. W rok później więziony był przez dwa miesiące za podobną sprawę.

W 1898 r. uzyskał dyplom drukarza. Wydawca „GAZETY” wysłał go do Lipska gdzie uzupełniał swoją wiedzę w zakresie obsługi linotypów. W 1903 r. pracował okresowo w drukarni „GAZETY LUDOWEJ”, organu Mazurskiej Partii Ludowej w Ełku (Mazury). Red. nacz. „GAZETY LUDOWEJ” był Jan M. Rakowski (1857 – 1939).

Równolegle z pracą drukarza pełnił funkcję redaktora odpowiedzialnego „GAZETY GRUDZIĄDZKIEJ”. W 1901 r. grudziądzki sąd pruski skazał go na 3 miesiące więzienia, za opublikowanie art. ośmieszającego niemieckiego wójta. Po powrocie doGrudziądza, w 1906 r. był tzw. „redaktorem do siedzenia" („sietzredaktor”).

 

Szeroko znaną postacią wśród Polaków na ziemiach zaboru pruskiego i emigracji zarobkowej w Niemczech stał się w okresie strajków szkolnych (1906-1907). Red. odp. „GAZETY GRUDZIĄDZKIEJ” był w okresie 26 II - 30 IX 1907 r. W procesie o artykuł „Wojna z dziećmi polskimi", (23 VII 1907 r.) został skazany na 6 tygodni aresztu. W innych procesach m. in. z 5 IX 1907 r. został skazany na 1 rok więzienia (art. wzywający rodziców polskich do bojkotowania nauczycieli Prusaków z powodu ich postawy wobec strajków) i z 18 I 1908 r. - 3 miesiące więzienia oraz 2 dni aresztu (za art. potępiający hakatystów). W tym okresie tylko w znanym, ciężkim więzieniu pruskim Wronki (Wielkopolska) był więziony przez 16 miesięcy...

Po wybuchu I wojny światowej został powołany do armii niemieckiej. Walczył na froncie wschodnim, gdzie dostał się do rosyjskiej niewoli. Jako jeniec wojenny więziony był w Kałudze, skąd uciekł i powrócił do Grudziądza.

W dn. 18 X 1920 r. ZGWK w Tuszewie k. Grudziądza zorganizowały jego jubileusz 25-lecia pracy w zawodzie drukarza.

W 1933 r. przeszedł na emeryturę jako b. więzień polityczny lat pruskiej niewoli. Po wybuchu II wojny światowej niemieccy okupanci wywieźli go z Grudziądza do prac przymusowych na Pomorzu. W 1945 r. pomagał odbudowywać z ruin wojennych przemysł drukarski na Pomorzu, m. in. w Grudziądzu.

W 1957 r. był pracownikiem Centrali Wydawniczej Druków Grudziądzkich Zakładów Graficznych w Grudziądzu i obchodził 50-lecie pracy w zawodzie drukarza.

Z odznaczeń posiadał Złoty Krzyż Zasługi (1933). Grób jego znajduje się na Katolickim Cmentarzu Parafialnym w Grudziądzu, ul. Cmentarna 1.

LITERATURA:

> Bona J., Legion Pomorski..., Małe Tarpno - Grudziądz 1924, s.

 25-26.

> /Cent soixante dix/ 170 proces de presse..., Paris (wł. Kraków)

1908 s. 36-37, 40-41, 42-43.

> Jeuthe F., Księga adresowa m. Grudziądza 1924-1925, [Grudziądz 1924], cz. I, s. 7, cz. III, s. 45.

> Jeuthe F., Księga adresowa m. Grudziądza 1933, Grudziądz [1933], s. 49.

> Księga adresowa m. Grudziądza... 1927-1928, [Grudziądz 1927], s. 65, 179.

> Księga adresowa Ziem Zachodnich... 1937-1938, [Gdynia 1937], cz. II, s. 76.

> Pepliński W., Prasa Pomorska II Rzeczypospolitej 1920 - 1939, Gdańsk 1987, s. 103, 369.

> Perkowska T., Zakłady Graficzne Wiktora Kulerskiego w Grudziądzu i ich działalność wydawnicza (1894-1939), ROCZNIKI BIBLIOTECZNE 1965, z.. 3-4, s. 278, 287, 292, 294, 296, 316, 442-444.

> Poręba S., „GAZETA GRUDZIĄDZKA”. Calendarium, Grudziądz 2004, s. 12, 13, 21, 33.

> Poręba S., Ludzie dawnego Grudziądza. Leon Kowalski (1881 – 1960), „I K P" [wyd. 1], 1992, nr 18, s. 4.

> Szczechura R. i T., Zagadnienia kulturalno-oświatowe i społeczno-gospodarcze w czasopismach polskiego ruchu ludowego 1889 - 1918. Materiały bibliograficzne, Warszawa 1969, s. 181, poz. 5145, 5146, s. 185 poz. 5274, 5275.

> Szczechura T. i R., Zagadnienia społeczno-polityczne wsi w czasopismach polskiego ruchu ludowego 1889 – 1918. Materiały bibliograficzne, Warszawa 1967, s. 31.

> Wydanie Pamiątkowe z okazji jubileuszu pracy zawodowej pracowników Centrali Wydawniczej Druków Grudziądzkich Zakładów Graficznych w Grudziądzu, Grudziądz 1957, s. [10, fot.].

> Żniński I., Nauka języka polskiego w szkołach pruskich..., opracował..., Grudziądz 1914, s. 63.

WZMIANKI W CZASOPISMACH:

  • „GAZETA GRUDZIĄDZKA” 1929, nr 60, s. [5], nr 80 s. [3].
  • „GAZETA TORUŃSKA” 1907, nr 170, s. 3, nr 227, s.2.
  • ROCZNIK GDAŃSKI. T. 77:1977, s. 193, poz. III.

II

 Kowalski Leon (1882-1952), drukarz, wydawca, dziennikarz, działacz narodowy

 i społeczny. Ur. 2 X, Rombark k. Starogardu Gdańskiego. Uczęszczał do Collegium Marianum w Pelplinie k. Tczewa, do gimnazjum w Chełmnie, następnie w Brodnicy, gdzie należał do tajnego Tow. Filomatów (1899-1901). W procesie 1901 r. został ukarany naganą. Po otrzymaniu matury (1905), studiował prawo w Berlinie i na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie (1906, l semestr). W l. 1907-1910 pracował jako drukarz, następnie redaktor w redakcji „Pielgrzyma" w Pelplinie. Od 1910 r. był właścicielem drukarni w Starogardzie Gdańskim, gdzie drukował „Naszą. Gazetę" (1910-1914) oraz jej mutacje „Gazeta Kościerska" i „Gazeta Lubawska".. Obok drukarni prowadził księgarnię. Szeroko znany był jakodziałacz Tow. Gimnastycznego „Sokół", Tow. Śpiewaczego „Lutnia" (m. in. prezes zarządu),

4

Zw. Kół Śpiewaczych (Okręg Starogard Gdański), Tow. Czytelni Ludowych (1911, sekretarz Komitetu TCL na Prusy Królewskie, Warmię i Mazury ) oraz Stowarzyszenia Młodzieży Katolickiej (założyciel, 1912). W 1912 r. brał udział w Zjeździe Młodokaszubów w Gdańsku. Był też członkiem Rady Głównej Narodowej Partii Ludowej w Bydgoszczy.

Po wybuchu I wojny światowej został powołany do wojska niemieckiego. W 1915 r. dostał się do niewoli rosyjskiej. Po zwolnieniu z niewoli, pracował w Komitecie Polskim Zjednoczenia Międzypartyjnego w Piotrogrodzie i Kijowie, następnie w Głównym Zarządzie Kolei Czarnomorskiej na Kaukazie. W 1919 r. powrócił do kraju i wstąpił do Wojska Wielkopolskiego, później Wojska Polskiego (m. in. organizator i pierwszy dowódca 66 Kaszubskiego Pułku Piechoty). W 1921 r. przeszedł do rezerwy w stopniu majora. W l. 1921-1922 pracował jako referent w Pomorskim Urzędzie Wojewódzkim w Toruniu, a następnie był kolejno: starostą, w Kartuzach (1922-1923), Kościerzynie (1923-1927) i   Świeciu n. Wisłą. (1927-1932). W l. 1937-1938 był redaktorem tygodnika „Informator" w Świeciu, później korektorem „Kuriera Bałtyckiego" w Gdyni. W latach II wojny światowej został wysiedlony do Radomia. Po 1945 r. pracował jako korektor w „Gazecie Morskiej" w Gdyni, a po 1950 r. jako księgarz. Okresowo współpracował z „Przeglądem Kupieckim" (Gdynia-Gdańsk). Miłośnik i zbieracz dzieł kaszubskiej i kociewskiej sztuki ludowej. Autor książki: Kwiatki znad drogi mojego życia [Wiersze], Świecie 1935. Członek Tow. Naukowego w Toruniu (1928-1932) i Zw. Filomatów Pomorskich. Posiadał odznaczenia: Krzyż Komandorski Orderu Polonia Restituta, Odznaka Frontu Wielkopolskiego, Odznaka Frontu Pomorskiego. Zm. 6 IX, Gdynia.

S. Poręba, 0SKARŻENI W PROCESIE FILOMATÓW W TORUNIU (9-12 września 1901 r.). Słownik biograficzny, Grudziądz 2006, s. 49-51. (fot. s. 16, nr 43).

Uwaga:

W biogramie Leona Kowalskiego, pióra A. Siemiginowskiej, opublikowanym w Polskim Słowniku Biograficznym (t. 14, s. 64-65), znajduje się wzmianka, że po 1907 r. pracował w redakcji „Gazety Grudziądzkiej" w Grudziądzu. Nie jest to zgodne z prawdą. W drukarni, następnie w Zakładach Graficznych Wiktora Kulerskiego przez wiele lat pracował jako drukarz inny Leon Kowalski (1881-1960). Kilka razy był redaktorem odpowiedzialnym „Gazety Grudziądzkiej", m. in. w 1907 r. „Gazeta Lubawska", mutacja „Naszej Gazety", wychodziła 3 razy na tydzień, od l kwietnia 1913 r. Częściowo była drukowana w drukarni Bolesława Szczuki w Lubawie. Po pewnym czasie tytuł jej uległ zmianie na „Głos Lubawski". Pismo usamodzielniło się i B. Szczuka wydawał go do marca 1914 r.



Redakcja: Tadeusz Rauchfleisz, KMDG. Logo KMDG wykonał Grzegorz Rygielski.