Koło Miłośników Dziejów Grudziądza Logo KMDG Herb Grudziądza

BIULETYN
KOŁA MIŁOŚNIKÓW DZIEJÓW GRUDZIĄDZA
KLUB „CENTRUM” SPÓŁDZIELNI MIESZKANIOWEJ
Rok X: 2012 Numer 20 (325)
Data odczytu: 27.06.2012 Data wydania: 27.06.2012

Waldemar Skiwski 885. spotkanie

Oferta świąteczna księgarni wysyłkowej grudziądzkiego wydawcy i księgarza Wiktora Kulerskiego z 1931

Już od roku 1900 działająca przy wydawnictwie Wiktora Kulerskiego księgarnia rozprowadzała wśród czytelników „Gazety Grudziądzkiej” książki własne jak wydane przez innych wydawców. Pozycje pochodzące z innych oficyn stanowiły właściwie zawsze pokaźną część asortymentu proponowanego czytelnikom. Znajdujemy tu wydawnictwa Fiałka, Rzepeckiego, Miarki później Gebethnera i Wolffa. Oferta wydawnicza była zamieszczana zarówno na łamach samej „Gazety Grudziądzkiej, jak również w licznych dodatkach, które Zakłady Kulerskiego proponowały swoim odbiorcom. Katalog, który zostanie omówiony, został zamieszczony w „Echu Świata” w numerze 6 z 1931 roku pod nazwą – „Cennik książek”. Katalog ukazał się w okresie przed świętami Bożego Narodzenia i z uwagi na okres zakupu prezentów oferuje dużą ilość tytułów - 549.

Na przełomie XIX i XX wieku dochodzi do zmian w kulturze czytelniczej. Książka przestaje być własnością inteligencji, a w wyniku procesu demokratyzacji „w życiu duchowym zaczynają brać udział żywioły świeże, nie posiadające tradycji i zarazem rutyny cywilizacyjnej” jak pisał o nowych odbiorcach literatury J. L. Jakubowski. W wyniku procesu industrializacji, która przynosi ogromne zmiany społeczne, tworzy się nowoczesny naród, kultura a co za tym kultura czytelnicza ulega również przeobrażeniom. Nie omija to także ziem polskich.

 

Mimo braku własnej państwowości, społeczeństwo polskie nie jest pozbawione szans rozwoju cywilizacyjnego, choć oczywiście zaborcy nie są zainteresowani kultywowaniem narodowej kultury, przez co ten rozwój jest niepełny.

Szerszy dostęp do oświaty, nierówny w każdym z zaborów, w państwie pruskim istnieje obowiązek szkolny, choć język polski nauczany jest tylko w stopniu elementarnym, działalność organizacji i stowarzyszeń społecznych powodują, że grupy społeczne dotychczas dyskryminowane uzyskują coraz szerszy dostęp do zdobyczy kultury w tym także do książki. Powstaje coraz gęstsza sieć bibliotek dostępnych dla każdego. Zakładają je i prowadzą osoby prywatne, towarzystwa oświatowe, organizacje polityczne, związki zawodowe, parafie. Z chwilą odzyskania niepodległości wszystkie te procesy uległy pogłębieniu, choć nowo powstałe państwo, borykające się z rozlicznymi problemami natury politycznej, ekonomicznej i społecznej nie zawsze mogło w sposób zadowalający zaspokoić kulturalne aspiracje swoich obywateli. Jednak jego niewątpliwym sukcesem okazało się zespolenie trzech, jakże rożnych. Dla przykładu, o ile procent analfabetów w zaborze rosyjskim sięgał 50% to w zaborze pruskim nie przekraczał 10%. W Polsce Odrodzonej analfabeci stanowili w 1921 roku 31,4 procenta ogółu mieszkańców, w 1931 roku ich odsetek zmalał do 24,7 i miał tendencje spadkowe.

Jakiego typu literatura i dla jakiego odbiorcy była wydawana w okresie istnienia II Rzeczpospolitej? Stefan Żółkiewski wyodrębnił pięć obiegów społecznych literatury w tym okresie. Są to: obieg wysokoartystyczny, trywialny, brukowy, literatury dla ludu i jarmarczno - odpustowy. Podział ten stanowi podstawę, do próby omówienia całokształtu działań wydawniczych w omawianym okresie.

Obieg wysokoartystyczny tworzyły dzieła wyselekcjonowane z tradycji literackich różnych narodów, o nieprzemijających wartościach bądź też dzieła współczesne, które ze względu na treść, do tej tradycji wchodziły. Dzieła tego typu wydawali zawodowi wydawcy, z reguły ci najwięksi, korzystając czasem z dotacji publicznych, bowiem ich upowszechnianiem najbardziej zainteresowane były instytucje państwowej polityki kulturalnej: uniwersytety, szkoły – propagujące zwłaszcza klasyką literacką, oraz instytucje społeczne o wysokich aspiracjach kulturalnych, fundujące nagrody literackie, sprawujące nad pisarzami mecenat.

Następnym obiegiem wg klasyfikacji Żółkiewskiego był obieg popularny. Literatura taka jest znana już od początku historii piśmiennictwa, a granice między nim a obiegiem wysokoartystycznym z jednej strony a brukowym z drugiej były bardzo płynne.

 

 Niektóre dzieła z biegiem lat stały się klasyką literacką ważną w tradycji danego narodu, inne, choć bardzo popularne w danym okresie, i o szerokim kręgu oddziaływania poszły w zapomnienie i dziś wymieniane są jako przykład złego gustu i tandety.

Obieg  brukowy był produktem miejskiej kultury przemysłowej, a jego odbiorcą stawał się czytelnik rzadko sięgający po słowo drukowane, określany jako czytelnik przedgazetowy, czyli taki, który sięgał po lekturę prasy raz w tygodniu lub rzadziej. Literatura tego obiegu wyrastała z folkloru miejskiego, podwórzowych ballad, sensacji wielkomiejskiej ulicy.

Częstym tematem był romans z wyższych sfer, przygody rozbójników, tajne związki, wszystko to okraszone licznymi wątkami miłosnymi.

 

Literatura  dla ludu w Polsce międzywojennej była już tylko reliktem niedalekiej przeszłości. Sięgała ona korzeniami w wiek XVIII a w wieku XIX przeżywała swój krótkotrwały rozkwit. Wyrosła z dążeń do podniesienia oświaty wśród warstwy chłopskiej, a później wśród tworzącej się warstwy robotników przemysłowych. Ze względu na swój cel oświatowo – propagandowy preferowała wydawnictwa podręcznikowe i beletrystyczne. Jej marginalne znaczenie spowodowane było dążeniem do odejścia od dotychczasowych form krzewienia oświaty poprzez taką literaturę na rzecz klasyki w jej oryginalnym kształcie i książek praktycznych.

         Obieg jarmarczno odpustowy wywodzi się z tradycji obchodów świąt odpustów kościelnych, kiedy to na straganach sprzedawano druczki o tematyce dewocyjnej. Zawierała teksty umoralniające, kaznodziejskie, hagiograficzne, ale i również użytkowe: wzory listów, recepty, senniki, wróżby. Niektóre z tych form weszły później do literatury popularnej.

          Wszystkie te obiegi w różnym stopniu są reprezentowane w katalogu księgarni wysyłkowej Wiktora Kulerskiego.

Wśród pozycji zaliczanych do obiegu wysokoartystycznego znajdujemy nazwiska Adama Mickiewicza, choć tylko z „Panem Tadeuszem”, Władysława Reymonta z nagrodzoną Nagrodą Nobla powieścią „Chłopi”. Stosunkowo bogato reprezentowana jest twórczość Stefana Żeromskiego, łącznie 23 pozycje, wśród których są zarówno powieści, nowele jak i dramat „Sułkowski”. Jedenaście utworów jest autorstwa Henryka Sienkiewicza, z Trylogią i wyróżnioną również Noblem powieścią „Quo Vadis” na czele.

 

Najliczniejszą grupę pozycji zaliczanych do literatury popularnej stanowią książki o tematyce podróżniczo – przygodowej, na czele z takimi autorami jak Jules Verne, James Fenimore Cooper czy Władysław Umiński. Występują tu także dzieła zaliczane do literatury rycersko wojennej, kryminalnej i miłosnej z Heleną Mniszek włącznie.

Obieg brukowy w charakterystycznej dla siebie postaci poszytu i zeszytu nie występuje w ofercie księgarni wysyłkowej Zakładów Wiktora Kulerskiego. Oczywiście można tu znaleźć pewne pozycje które zahaczają treścią o ten rodzaj literatury, jak choćby „Bianka Malighieri” powieść osnuta na tle życia wyższych sfer Wenecji, czy kilka podobnych traktujących o rozbójnikach, bliżej im jednak do obiegu popularnego lub jarmarcznego. Brak tego obiegu można tłumaczyć przeznaczeniem oferty dla konkretnego odbiorcy. Zarówno „Gazeta Grudziądzka” jak i inne wydawnictwa koncernu Kulerskiego nastawione były na czytelnika wiejskiego i małomiasteczkowego, chłopa i drobnego rzemieślnika. Literatura brukowa cieszyła się natomiast popularnością przede wszystkim w miastach, wyrastała przecież z folkloru miejskiej ulicy.

 

 W ofercie księgarni Kulerskiego występuje literatura dla ludu funkcjonuje swojej klasycznej postaci. Mowa tu przede wszystkim o książkach obierających za temat historię Polski. Nie mogło zabraknąć „sztandarowego” dzieła Kulerskiego czyli „Dziejów Narodu Polskiego” popularnej opowieści o historii ojczystego kraju. Podobny charakter mają dwie inne pozycje. Pierwsza z nich to „Wieczory pod lipą’ Lucjana Siemińskiego mająca pierwsze wydanie w roku 1845. Druga to „Królobójcy w Polsce” pióra ks. J. A. Łukaszkiewicza.

Oferta zawiera także pozycje zaliczane do obiegu jarmarczno – odpustowego, a reprezentują go senniki, proroctwa zaliczane do literatury apokryficznej, utwory hagiograficzne i egzempla. Te ostatnie (od łacińskiego egzemplum – przykład) miały służyć religijnemu wychowaniu poprzez opowieści, w których dobro było nagradzane, a grzeszne życie doczekało się zawsze kary.



Redakcja: Tadeusz Rauchfleisz, KMDG. Logo KMDG wykonał Grzegorz Rygielski.