Koło Miłośników Dziejów Grudziądza Logo KMDG Herb Grudziądza

BIULETYN
KOŁA MIŁOŚNIKÓW DZIEJÓW GRUDZIĄDZA
KLUB „CENTRUM” SPÓŁDZIELNI MIESZKANIOWEJ
Rok XV: 2017 Numer 20 (517)
Data odczytu: 10.05.2017 Data wydania: 10.05.2017

Marek Szajerka 1065. spotkanie

Datacja przywileju lokacyjnego Grudziądza z 2 poł. XIII w. wg kalendarza rzymskiego

 

20 lat temu, na sesji naukowej Grudziądz miastem Chrystiana,  w referacie pt.: Pamięć  i tradycja o Biskupie Chrystianie w Grudziądzu podjąłem też kwestię odczytu dokładnej daty lokacji Grudziądza w krzyżackim dokumencie z lat dziewięćdziesiątych  XIII w.

Uważam, że temat jest aktualny i warto go przypomnieć. Wówczas kwestię datacji ująłem w przypisie[1]. W obecnym Biuletynie KMDG powielam ten przypis w formie odrębnego artykułu.

          Kwestia datacji jest, jak powszechnie wiadomo, sprawa podstawową w przypadku odtwarzania obrazu przeszłości. Faktografię  dotyczącą dziejów Grudziądza w dużej mierze ustalił X. Froelich w XIX w. Niektóre dokumenty średniowieczne datowane były wg kalendarza rzymskiego. Jest to kalendarz księżycowy (lunarny). Obecnie natomiast daty podawane są wg kalendarza słonecznego (solarnego). X. Froelich powielał odczyty dat, dokonane przez wcześniejszych wydawców źródeł historycznych. W XVII-XVIII w. zanikła umiejętność dokładnego odczytu pełnego kalendarza rzymskiego. Obecnie są widoczne różnice w odczycie kalendarza rzymskiego przez historyków starożytności i średniowiecza. Badacze średniowiecza wyrywkowo korzystają z tablicy kalendarzowej[2].

Xaver Froelich i jemu współcześni badacze przyjęli następującą zasadę, iż podana liczba kalend każe je odjąć od pierwszego dnia danego miesiąca. W ten sposób została ustalona data nadania przywileju lokacyjnego dla Grudziądza. Badacz ten zanotował: Nadano w Lipieńku po narodzeniu Chrystusa MCCXC prime XIV kalendy lipca, co znaczy 1291, 14 dni przed kalendarzem (pierwszego dnia) miesiąca lipca, więc 18 czerwca[3]. Natomiast zgodnie z tabelą kalendarza rzymskiego, tak jakby odczytali ją historycy starożytności, odczyt daty jest następujący:

- rok zapisany cyframi rzymskimi: MCCXC, czyli  1290,

- data dzienna: prime XIV Kalendas Julii, czyli przed 19 lipca, to jest 18.

          W przypadku prime odnosi się do określenia daty dziennej i nie pełni funkcji liczebnika porządkowego. Nie byloby żadnych wątpliwości w przypadku daty rocznej przy zapisie : MCCXCI, czyli 1291. Można przyjąć, że średniowiecznemu skrybie przy zapisie daty rocznej łatwiej było gęsim piórem na pergaminie dodać pionową kreskę, aniżeli kaligrafować słowo prime.

W konkluzji datą prawidłową wystawienia przywileju lokacyjnego dla Grudziądza jest: 18 lipca 1290 r.[4]

Analogiczna sytuacja jest z datą przeniesienia stolicy biskupiej z Grudziądza do Kwidzyna. Wydarzenie to miało miejsce undecimo Kal. Januarii. Jedenaste kalendy stycznia przypadają 22 tego miesiąca. Xaver Froelich za pomocą metody cofania wg liczby kalend od pierwszego dnia miesiąca doszedł tu do grudnia roku wcześniejszego. W ten sposób powstała data 22 grudnia 1255 r. Prawidłowa data to 22 stycznia 1256 r.

Również i w ten sposób powstała u niego data wystawienia przywileju chełmińskiego, jako z grudnia 1232 r.[5] Zapis w dokumencie jest następujący: millesimo ducentesimo tricesimo tercio, quito Kalendas Januarii[6]. Piąte kalendy stycznia przypadają 28 tego miesiąca. Poprawna data to 28 stycznia 1233 r.

W tym przypadku K. Zielińska-Melkowska, dokonując krytyki źródłowej, poprawiła zgodnie ze stanem faktycznym datę roczną w porównaniu do tej używanej przez X. Froelicha, ale zachowała jego dzienną. Stąd powstała kolejna wyimaginowana data 28 grudnia 1233 r. Podobnie sprawa wygląda z datą odnowienia przywileju chełmińskiego. X. Froelich podał datę 1 października 1251 r. Zapis łaciński brzmi: millesimo ducentesimo quinquagesimo primo Kalendas octabris. W tym przypadku primo, tak jak w dokumencie lokacyjnym dla Grudziądza pełni rolę przysłówka (początkowo, najpierw, na początku. Odczytana data wg kalendarza rzymskiego: 30 września 1250 r. W ten sposób mediewiści nadal odczytują daty ze średniowiecza[7].

J. Szymański napisał:

Kalendarz rzymski miał pewne dni stałe, mianowicie kalendy, które przypadały na 1 dzień każdego miesiąca, […]. Chcąc przeliczyć kalendy na nasz sposób liczenia dni , musimy do 30,31 lub 28 (liczba dni w miesiącu) dodać 2 i odejmować konkretną kalendę (np. IX kalendy grudniowe: 30 +2 – 9= 23 listopada.

Kalendarz rzymski w Polsce stosowany był w XI i XII w. w kronikach i rocznikach, od połowy XIII w. lub początków XIV w zaś w kancelariach, przy czym nie zanikł, a w XVI w. nawet przeżywał pewien renesans. Niesie on ze sobą wiele komplikacji, gdyż łatwo było pomyłki. Stąd należy dążyć do kontrolowania tego kalendarza za pomocą innych danych chronologicznych.[8]

W artykule tym przytoczony został przykład daty przeniesienia siedziby biskupa pomezańskiego Ernesta z Grudziądza do Kwidzyna na przełomie 1255/1256 r. Ten fakt wiele osób podważa. M.in. kilka lat temu list protestacyjny w tej kwestii wysłał do Zarządu Koła Miłośników Dziejów Grudziądza Jacek Olszewski.

          Przy okazji poruszenia kwestii datacji w oparciu o kalendarz rzymski warto spojrzeć na ten dokument i te z 1250 r. pod kątem miejsca sporządzenia dokumentów. W XXIV Tomie Rocznika Grudziądzkiego archeolog Marcin Wiewióra podjął kwestię lokalizacji tzw. Domu Komtura na Zamku Wysokim[9].

Wielokrotnie wyrażałem się krytycznie, co do przedstawionego przez archeologów toruńskich pod kierunkiem M. Wiewióry rozplanowania Zamku Wysokiego, będącego powieleniem nierzetelnego planu Hansa Jacobiego, z okresu II wojny światowej.

Jednak w przypadku kwerendy archiwalnej odnośnie tzw. Domu Komtura warto rozwinąć ten wątek badawczy. Dokumenty z 1250 r., wystawione w Grudziądzu wskazują, że w okresie przedkrzyżackim ten element zamku nazywał się Christburg. W badaniach naukowych nie bierze się pod uwagę faktu, że ta nazwa została zawłaszczona dla Dzierzgonia (niem. Christburg) przez niemieckich wydawców źródeł historycznych w latach 40-60. XVIII w.[10] Wtedy jeszcze nie było Dzierzgonia. Dzierzgoń został lokowany w 1288 r.[11] Jest to podobna sytuacja, jak z falsyfikatem mogileńskim, rzekomo z 1065 r. Niesłusznie w XIX w. ulokowano   w nim Grudziądz a przecież Grudziądz nie jest obok Nasielska i Sierpca. Dopiero w zasadzie w XXI w. odcięto się od tej błędnej interpretacji i uznaje się, że kwestia dotyczy Gruduska na Mazowszu. W błąd wprowadził wydawca dokumentów M. Perelbach, w 1876 r.[12]

          Za identyfikacją Christburga w Grudziądzu przemawia też zapewne zachowany szczątkowo tympanon z Zamku Wysokiego, gdzie centralna postacią jest Chrystus Król a obok niego Matka Boska z Dzieciątkiem. Do 1945 r. była też figura nieznanej osoby, może fundatora zamku? Tympanon jest ważną wskazówką dla pierwotnej nazwy zamku.

Obecnie nie ma widocznego silnego trendu badawczego, by weryfikować historię trzynastowiecznego Grudziądza. Moim zdaniem jest natomiast bardzo silny trend jej spłycania i  silnego akcentowania wydarzeń z końca XIII w., od krzyżackiego przywileju chełmińskiego z lat 1290-1291, wg tradycyjnej daty 18.06.1291 r.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


[1] M. Szajerka, Pamięć i tradycja o biskupie chrystianie w Grudziądzu, w: Grudziądz miastem Chrystiana. Materiały posesyjne, Grudziądz 1998, przyp. 29, s. 87.

[2] Zob. Vademecum historyka Starożytnej Grecji i Rzymu. Pod red. Ewy Wipszyckiej. PWN Warszawa 1985, s. 313-315; Oktawiusz Jurewicz, Lidia Winniczuk, Janina Żuławska, Język łaciński. Podręcznik dla lektorów szkół wyższych. PWN 1978, s. 251-253.

[3] Oryginał w j. niem. zob: X. Froelich, Geschichte des Graudenzer Kreißes, [Bd. I], Graudenz, 1868,
s. 92. Tłum. na j. pol. zob. Xaver Froelich, Geschichte des Graudenzer Kreises [Historia powiatu grudziądzkiego], Graudenz 1868 [fragment].Tłumaczenie z oryginału niemieckiego Adam Wolnikowski. Rękopis tłumaczenia polskiego pośmiertnie przygotował w formie drukowanej Marek Szajerka. Oddział Polskiego Towarzystwa Historycznego w Grudziądzu. Grudziądz 2009, s. 92.

[4] Pod koniec lat 90. XX w. odbyła się konferencja metodyczna dla nauczycieli grudziądzkich w Centrum Kształcenia Ustawicznego, zorganizowana przez doradcę metodycznego nauczycieli historii Marzenę Remiś. Gościem była prof. Ewa Wipszycka, historyk starożytności z Uniwersytetu Warszawskiego. Pani Profesor nie miała zastrzeżeń co do poprawności odczytania przez mnie daty MCCXC prime XIV Kalendas Julii. Było to już po opublikowaniu wspomnianego referatu
 w 1998 r.

[5] X. Froelich, op. cit. s. 7-13.

[6] Zob. Krystyna Zielińska-Melkowska, Przywilej chełmiński 1233 i 1251, Toruń 1986, s. 48 podaje datę 28 grudnia 1233.

[7] Zob. Józef Szymański, Nauki pomocnicze historii, Warszawa 2001, s. 135.

[8] Tamże, s. 135.

[9] M. Wiewióra, Stan badań archeologiczno-architektonicznych nad zamkiem krzyżackim w Grudziądzu, w: Rocznik Grudziądzki, T. 24: 2016, s. 55-56.

[10] Codex Pomeraniae Unicinarumque Terarrum Diplomaticus […] Fredricha von Dregera został wydany po jego śmierci w 1768 r.

[11] Zob. Mieczysław Haftka, Zamki krzyżackie w Polsce. Szkice z dziejów, Malbork – Płock 1999,
s. 75.

[12] Zob. M Perelbach, Preussische Regesten, Königsberg 1876.

 



Redakcja: Tadeusz Rauchfleisz, Janusz Hinz, KMDG. Logo KMDG wykonał Grzegorz Rygielski.