Koło Miłośników Dziejów Grudziądza Logo KMDG Herb Grudziądza

BIULETYN
KOŁA MIŁOŚNIKÓW DZIEJÓW GRUDZIĄDZA
KLUB „CENTRUM” SPÓŁDZIELNI MIESZKANIOWEJ
Rok V: 2007 Numer 21 (134)
Data odczytu: 13.06.2007 Data wydania: 13.06.2007

Edward Wiśniewski

Spław towarów rzeką Wisłą.

Spław – był to przewóz towarów głównie w dół rzeki, jako najtańszy i najszybszy środek transportu. W Polsce rozwinął się już w średniowieczu (X i XI w.), a wzrósł szczególnie od XIII w., i stał się podstawową formą wywozu polskiego towaru, głównie w początkowej fazie sprzedaży drewna. Od połowy XIV w. zaczęło wzrastać znaczenie spławu zboża, który dominował w dorzeczu Wisły aż do XIX w.. Do pierwszej połowy XVI w. organizacja znacznej części spławu spoczywała głównie w rękach mieszczaństwa. W Grudziądzu, Toruniu i Gdańsku wytworzyła się grupa mieszczan – kupców, która trudniła się handlem aż do połowy XX wieku. Natomiast innych rejonach kraju handel towarem przejęła szlachta. Rosnącą rolę odgrywał fracht, czyli transport cudzych towarów, należący głównie do magnatów, gdyż stać ich było na zakup budulca szkutniczego i posiadanie przestrzeni ładownej dla łodzi. Załogę obiektów pływających stanowili flisacy, rekrutujący się z mieszkańców nadbrzeżnych osiedli. Służyli oni pod przewodnictwem szyprów i retmana, który dowodził większą ilością statków. Po dopłynięciu do celu, łodzie jak i tratwy sprzedawano jako drewno, wyłączając łodzie przystosowane do podróży powrotnej. Spław odbywał się przeważnie dwa razy do roku – wiosną i jesienią.

 

 Do przewozu towarów służyły początkowo tratwy, zbijane z drewna i spuszczane prosto z lasu. Miejsce to nazywani „bindugą”. W naszym rejonie istniały miejsca spławu tratw na Rządzu, po lewej stronie ujścia Rudniczanki oraz w Wielkim Wełczu. W następnych latach, przewóz odbywał się już łodziami rzecznymi, które z biegiem czasu zmieniły się na duże jednostki pływające jak: szkuty, komięgi i dubasy o ładowności nawet do 120 ton – i małe jak lichtany, baty i łódki – do 6 ton ładowności, służące głównie do transportu pomocniczego.

Rozwój handlu rzecznego w Grudziądzu.

Grudziądz, dzięki swemu dogodnemu położeniu nad Wisłą odegrał ważną rolę w wymianie i transporcie rzecznym. Pierwsza wzmianka o szyprach wiślanych pochodzi z 1294 r., kiedy ukształtowało się prawo wiślane w ramach państwa krzyżackiego i zostało skodyfikowane w 1375 r. Obejmowało swym zasięgiem organizację żeglarzy z Chełmna, Elbląga, Gniewa, Grudziądza, Kwidzyna, Malborka, Tczewa, Torunia i Świecia. Z Grudziądza – już w XIII w. wywożono zboże do Gdańska, mimo, że pierwsze dane o spichrzach pochodzą z 1365 r., ale musiały one istnieć już wcześniej w innej wersji budowlanej niż obecne. Kupcy wywodzący się ze sfery mieszczańskiej pośredniczyli w wywozie zbóż nie tylko z Ziemi Chełmińskiej, ale i Lubawskiej, skąd było najbliżej do Grudziądza. Wpłynęło to na bogacenie się kupców, tak, że Grudziądz obok Torunia w XV wieku stał się punktem przeładunkowym towarów, a to również ze względu na dogodność istnienia spichrzy, Placu Promowego jak i później Zbożowego Rynku. Grudziądz w XVI w. wybił się na trzecie miejsce w handlu zbożem, ustępując Toruniowi i Gdańskowi, i w związku z tym w 1529 r. wprowadzono cło, a w 1581 r. ustanowiono komorę celną na Wiśle. Gniew dominował w handlu zbożem, a Świecie w handlu drewnem – wyprzedzając inne miasta nadwiślańskie.

 

W spławie na długie rejsy były używane łodzie – szkuty – jednomasztowe z obsługą 16 – 20 ludzi i 7 – 10 sztuk wioseł, o ładowności średnio 20 łasztów tj. 1 łaszt 3000 l. Był to statek bezpokładowy z pomieszczeniem mieszkalnym na rufie, a łodzie pomocnicze tzw. Lichtany – o ładowności 3 łasztów przeznaczone głównie na inne towary. Natomiast na miejscu używano tzw. „baton” wyposażonych w żagiel i pojemności ok. 8 łasztów. Służyły do przewozu ludzi i ich dobytku na krótkich trasach. W Grudziądzu znajdowały się również przystanie szkut i innych łodzi rzecznych, w celu przechowywania ich w okresie zimowym. Dlatego uważano Grudziądz za największy port przeładunkowy z dobrym zapleczem, przewyższającym nawet Toruń. W XVIII w. wywożono stąd głównie żyto i pszenicę a skupowano jęczmień, czego dowodem było istnienie w porcie promowym dolnej słodowni, poniżej Bramy Wodnej i Spichrzy, jak i górnej słodowni w śródmieściu w obrębie ulic Szewskiej, Poprzecznej i Murowej.

            Podatki od przywozu i wywozu – tzw. akcyza (w innych regionach Polski to tzw. „czopowe”), były uchwalane na sejmiku pruskim i to odrębność skarbowa Prus Królewskich istniała aż do 1772 r. Akcyzą były objęte towary takie jak: piwo, miód, płody rolne, ryby, wyroby przemysłu drzewnego itp.

W XIX w., transport rzeczny udoskonalił się przez wprowadzenie statków parowych i berlinek, co wpłynęło na szybszy transport w obie strony rzeki. Transport rzeczny powoli również malał przez wprowadzenie transportu kolejowego PKP. Należy zaznaczyć, że jeszcze po II wojnie światowej XX wieku, towary jak węgiel, materiały sypkie, były czasem przewożone „berlinkami”, ale to wkrótce zamarło.

Przepływy i spływy wód rzeki Wisły.

Są one ściśle związane z żeglugą na rzece i w zależności od wysokości stanu wód przybywa względnie maleje ich poziom.

 

Ciekawe jest zestawienie, jakie charakterystyczne stany wód były w ostatnich latach.

 

 

Określenie

stanu

Stan wody

Przepływ

Q

m3/s

Źródło

wodowskaz cm

m

n.p.m.

Wysoka wielka woda (WWW) najwyższa wartość obser. 26 III 1877

1053

24,43

 

Rocz. Hydr.

PIHM-IMGW

Wielka woda wiosenna (WW) 1 IV 1924

928

23,18

8080

Siebauer, 1947

Średnia wielka woda (SWW)-1921-1935 r.

677

20,67

3875

Siebauer, 1947

Woda wielka brzegowa (WWb)

544

19,34

2400

Siebauer, 1947

Woda przyborowa (Wp)

448

18,38

1615

Siebauer, 1947

Średnia roczna woda (SSW)

350

17,40

1012

Siebauer, 1947

Dębski, 1958

Średnia niska woda z okresu żeglugi; 1 III –30 XI

204

15,94

354

Siebauer, 1947

Najniższa niska woda (NW) 8-10 IX w posusznym r. 1921

147

15,37

231

Siebauer, 1947

Najniższa niska woda (NNW)-najniższa wartość obser. 9 XII 1959

115

15,05

 

Rocz. Hydr. PIHM-IMGW

Prawdopodobieństwo pojawienia się wysokiej wielkiej wody (WWW): raz na sto lat (1,0%)

944

23,34

8281

Dębski, 1959

raz na tysiąc lat (0,1%)

970

23,60

9832

Dębski, 1959

katastrofalnej raz na 150 lat

1000

23,90

10000

Siebauer, 1947



Redakcja: Tadeusz Rauchfleisz, KMDG. Logo KMDG wykonał Grzegorz Rygielski.