Koło Miłośników Dziejów Grudziądza Logo KMDG Herb Grudziądza

BIULETYN
KOŁA MIŁOŚNIKÓW DZIEJÓW GRUDZIĄDZA
KLUB „CENTRUM” SPÓŁDZIELNI MIESZKANIOWEJ
Rok VII: 2009 Numer 29 (221)
Data odczytu: 14.10.2009 Data wydania: 14.10.2009

Kosma Kosmala

Struktura dochodów starostwa grudziądzkiego na przykładzie lustracji z 1565 i 1570 r., oraz inwentarza z roku 1603.

Starostwo grudziądzkie stanowiło odrębną jednostkę administracyjno - gospodarczą królewszczyzn, istniejącą od 1454r. tj. formalnie od aktu inkorporacji Prus Królewskich, do pierwszego rozbioru Rzeczypospolitej w 1772r. Według lustracji z 1565r. starostwo grudziądzkie obejmowało: miasto Grudziądz, 9 wsi, 3 młyny i 2 folwarki oraz tzw. dzierżawę borzechowską.

Stan terytorialny starostwa zmieniał się na przestrzeni lat, doprowadzając z biegiem czasu do powstawania coraz to nowych wsi i folwarków przyczyniając się do znacznego rozwoju gospodarczego omawianego regionu. Szczególny rozrost terytorialny zauważalny jest w XVIII wieku. Potwierdzają to lustracja 1765r. i inwentarz z 1739r.

Zarówno we wsiach starostwa grudziądzkiego, jak i w miejscowościach należących do dzierżawy borzechowskiej, większość udziału w dochodach stanowią czynsze płacone przez gburów osiadłych we włókach.

 

Gospodarka czynszowa płacona w pieniądzach ma tu zdecydowaną przewagę i stanowi cechę charakteryzującą płatności starostwa grudziądzkiego i całego szeroko pojętego regionu Prus Królewskich.. Czasami zauważyć można pewne płatności w postaci naturaliów np. w oddawanych rybach czy słodach jęczmiennych na rzecz starosty, lecz w stosunku do innych obciążeń nie są one zbyt częste. Dominującym obciążeniem są wspomniane czynsze.

Z danych zawartych w lustracjach i inwentarzach wynika jasno, że najbardziej dochodowe dla starostwa były bogactwa naturalne: lasy, pastwiska, łąki, jeziora, rzeki. Dawały one możliwość wytwarzania bardzo dochodowego miodu jak np. było w Borzechowie, czy uzyskiwano spore dochody z połowu ryb, czy najmu pastwisk i łąk, które same stanowiły 27,5% dochodu rocznego całego starostwa grudziądzkiego, bez brania pod uwagę dzierżawy borzechowskiej. Jeśli weźmiemy wszystkie dochody z łąk, lasów, borów, jezior i rzek to udział owych bogactw naturalnych rośnie w dochodach całkowitych starostwa. I tak udział ten wynosił około 56% całkowitego dochodu. Stanowiło to ponad połowę dochodu starostwa. Tak, więc ekonomiczny byt starostwa grudziądzkiego, opierał się na zagospodarowaniu otaczającego środowiska i uczynienia z niego efektownego sposobu bogacenia się.

Dane źródłowe wskazują na coraz to lepsze eksploatowanie warunków naturalnych, znajdujących się w starostwie grudziądzkim. Wykorzystanie tych zasobów naturalnych miało w omawianym okresie decydujące znaczenie w podniesieniu dochodu starostwa i stanowiło skuteczną metodę jego rozwoju ekonomicznego.

Natomiast całość dochodu ze wszystkich wsi holenderskich wynosiła 3752 floreny i 28,5 grosza.

 

Przy ogólnym dochodzie ze starostwa wynoszącym 14068 florenów 28 gr. i 12 denarów, stanowiło to w przybliżeniu 27% całego dochodu. Udział wsi holenderskich w dochodzie starostwa był więc znaczący.

Starostwo grudziądzkie posiadało swoisty system fiskalny oparty na czynszach i drobnych opłatach, które składały się całość dochodów. Powinności te były zróżnicowane w zależności od rodzaju dóbr i wartości wytwarzanego produktu. Wystarczy przytoczyć, że przecież inna kwotę płacono na rzecz starosty od wyszynku w karczmie, oraz inną od beczki miodu. Różne kwoty płacono także od włók szarwarkowych i nieszarwarkowych. I od tych ostatnich płacono zazwyczaj większy czynsz. W pierwszy lustracjach duże znaczenie posiadały naturalne bogactwa, które starano się skutecznie wykorzystać na rzecz starostwa np. jeziora czy pastwiska nad Wisłą. Inwentarz z roku 1603 pokazuje, jakie zmiany zaszły przez 33 lata i polegały one chociażby, na zwiększeniu udziału w życiu gospodarczym folwarków i młynów. Oczywiście łąki, lasy i jeziora cały czas były eksploatowane na cele starostwa, ale nie były już wówczas one główną siłą dochodową.

 Reasumując lustracje i inwentarze otwierają możliwość głębszego zbadania struktury dochodów rocznych starostwa, jak również uchwycenia specyfiki systemu fiskalnego. Oprócz tego, również można prześledzić wielkości dochodów z poszczególnych dóbr i oszacować ich udział w całości dochodu. Jednak, co najważniejsze, pozwalają uchwycić pewne tendencje gospodarcze panujące w tym regionie w przeszłości.

 

 

Bibliografia

 

 

Czaplewski Paweł, Senatorowie świeccy, podskarbiowie i starostowie Prus Królewskich 1454 – 1772, Roczniki TNT.

 

Inwentarz starostwa grudziądzkiego z roku 1603,wyd. S. Cackowski, Grudziądz 1965.

 

Lustracja województwa malborskiego i chełmińskiego 1565r., wyd. St. Hoszowski, Gdańsk 1961.

 

 Lustracja województwa malborskiego i chełmińskiego 1570, wyd. St. Hoszowski, Gdańsk 1962.



Redakcja: Tadeusz Rauchfleisz, KMDG. Logo KMDG wykonał Grzegorz Rygielski.