Koło Miłośników Dziejów Grudziądza Logo KMDG Herb Grudziądza

BIULETYN
KOŁA MIŁOŚNIKÓW DZIEJÓW GRUDZIĄDZA
KLUB „CENTRUM” SPÓŁDZIELNI MIESZKANIOWEJ
Rok X: 2012 Numer 4 (309)
Data odczytu: 25.01.2012 Data wydania: 25.01.2012

Małgorzata Ambrosius-Okońska 869. spotkanie

Produkty pszczele i ich wykorzystanie przez człowieka.

Wykorzystywanie przez człowieka produktów pszczelich, nie tylko w postaci artykułów żywnościowych, ale przede wszystkim jako leków stosowanych w różnego rodzaju dolegliwościach jest znane i udokumentowane już od wieków.

Termin apiterapia był bardzo długo zarezerwowany dla leczenia schorzeń reumatycznych przy wykorzystaniu jadu pszczelego. Obecnie ta dziedzina lecznictwa nosi nazwę apitoksynoterapii zaś wykorzystanie pozostałych produktów pszczelarskich w lecznictwie określa się mianem właściwej apiterapii i pod tym pojęciem rozumie się leczenie chorób produktami zebranymi, przetworzonymi lub wydzielonymi przez pszczołę. Do tych produktów zalicza się:

- Pyłek kwiatowy - produkt zebrany przez pszczoły.

- Propolis, miód nektarowy, pierzgę - produkty zebrane i przetworzone przez pszczołę.

- Mleczko pszczele, jad pszczeli, wosk - produkty wydzielane przez pszczołę.

Najważniejszą wartością produktów pszczelich jest ich oddziaływanie biologiczne na cały organizm człowieka. Wszystkie produkty pochodzące z ula stosowane w apiterapii, z wyjątkiem jadu pszczelego, nie wymagają, podczas ich stosowania ścisłej kontroli lekarskiej, gdyż pozbawione są działań niepożądanych nawet w przypadku wielokrotnego przedawkowania.

Miód pszczeli

Miód jest jedną z najcenniejszych i niepowtarzalnych substancji odżywczych, jakich dostarcza nam natura. Jego właściwości bakteriobójcze i uodparniające są znane ludzkości od 4 tysięcy lat i już starożytni potrafili wykorzystać jego leczniczą siłę. Robili to instynktownie bazując jedynie na obserwacjach. Dzisiaj możemy już naukowo potwierdzić, że jest to substancja niezwykła.

Skład chemiczny miodu zależy on w dużym stopniu od gatunku roślin, z których pozyskiwany jest nektar lub spadź.

W różnych typach i odmianach miodu wykryte zostało ponad 300 składników należących do kilkunastu grup chemicznych. Najliczniejszą grupą substancji występujących w miodach są cukry (średnio 77%). Przeważają cukry proste, przeciętna zawartość glukozy wynosi 30%, fruktozy 38%. Sacharozy średnio jest 1,3%. Kolejną grupą związków są kwasy organiczne, których jest od 0,05-1,2%. Są one odpowiedzialne m.in. za smak miodu. W największej ilości występują kwasy: glukonowy, jabłkowy i cytrynowy. W mniejszych ilościach występują kwasy: mlekowy, winowy, bursztynowy, szczawiowy, masłowy, propionowy, octowy, benzoesowy, pirogronowy i 15 innych. W niewielkich ilościach występują też związki azotowe. Zawartość białek na ogół nie przekracza 0,5%, są to głównie albuminy i globuliny (pochodzą z gruczołów gardzielowych pszczół). W miodzie spotykamy niewielkie ilości wolnych aminokwasów. Ważnymi składnikami są enzymy, pochodzące głównie z wydzieliny gruczołów ślinowych pszczół, występują też hormony (pochodzenia roślinnego i pszczelego) - np. acetylocholina.

Rodzaje miodów

W zależności od surowca, z jakiego powstał miód, rozróżniamy trzy zasadnicze jego typy: miody nektarowe (kwiatowe), miody spadziowe, miody mieszane. Miody kwiatowe w większości wypadków są jasne, a tylko nieliczne ich rodzaje mają zabarwienie w odcieniach od ciemnożółtego do brązowego. Na ogół miody kwiatowe odznaczają się wyraźnym aromatem. Miody spadziowe są najczęściej ciemne, zabarwienie ich ma zwykle odcień zielonkawy i szary. Smak ich bywa nieraz nieprzyjemny i bardziej mdły niż miodów kwiatowych. Niektóre miody spadziowe bardzo szybko krystalizują. Zasadnicze różnice występują w składzie chemicznym obydwu typów miodu. Najczęściej miód pochodzi z nektaru różnych roślin, jednakże w niektórych okolicach, gdzie znaczne obszary obsiane są czy porośnięte roślinami jednego gatunku, pszczelarze mogą uzyskiwać miody gatunkowe, powstające przy ogromnej przewadze jednej rośliny. Miody te w zasadzie są odbierane z ula zaraz po przekwitnieniu danej rośliny miododajnej i zlewane do osobnych naczyń. Określamy je nazwą gatunku rośliny, z której głównie pochodzą, a więc może to być miód rzepakowy, wrzosowy, akacjowy itp.

Właściwości biologiczne miodu pszczelego

Jedną z cenniejszych właściwości miodu dla człowieka, jest jego działanie na bakterie chorobotwórcze. Przede wszystkim wymienić tutaj wypada ziarniaki Gram-dodatnie, takie jak gronkowce i paciorkowce oraz pałeczki Gram-ujemne. Poza tym miód działa na laseczki wąglika, prątki gruźlicy, rzęsistka pochwowego oraz chorobotwórcze dla człowieka grzyby z rodzaju Candida. Przyjmuje się, że ogrzewanie miodu w temperaturze wyższej od 60°C powoduje całkowite zniszczenie zawartych w nim substancji antybiotycznych. Poza tym uważa się, że miody przechowywane w temperaturze pokojowej tracą po 6 miesiącach połowę swojej aktywności antybiotycznej, a po 1,5 roku zanika ona prawie całkowicie.

Wysoką aktywnością antybiotyczną charakteryzują się miody spadziowe ze spadzi iglastej, miody nektarowo-spadziowe, a także niektóre miody odmianowe, na przykład gryczany i lipowy. Do średnio aktywnych zalicza się miód wielokwiatowy i miód spadziowy ze spadzi liściastej. Do substancji chemicznych odpowiedzialnych za antybiotyczne działanie miodu należy zaliczyć przede wszystkim oksydazę glukozy. Enzym ten wprowadzany jest do miodu przez pszczoły wraz z wydzieliną gruczołów gardzielowych. Wymieniony enzym powoduje powstawanie z glukozy nadtlenku wodoru. Związek ten, zwany potocznie wodą utlenioną odznacza się silnym działaniem antybiotycznym. Powoduje on zniszczenie wszystkich chorobotwórczych bakterii, grzybów, wirusów i pierwotniaków. W naturalnym miodzie reakcja powstawania nadtlenku wodoru zachodzi bardzo wolno. Aktywność antybiotyczna świeżego, nierozcieńczonego miodu jest z tego względu niska. Natomiast po rozcieńczeniu miodu wodą powstawanie nadtlenku wodoru zachodzi z dużą szybkością. Dla przykładu aktywność antybiotyczna rozcieńczonego miodu jest od 6 do 220 razy wyższa w porównaniu z miodem nierozcieńczonym.

Działanie lecznicze miodu

Miody, mimo że posiadają wiele cech wspólnych, różnią się między sobą właściwościami organoleptycznymi, fizykochemicznymi, składem chemicznym oraz zakresem działania i zastosowania profilaktycznego i leczniczego. Z tego względu wykazują one nieco odmienne wskazania lecznicze.

Poniżej podane są główne kierunki działania miodów odmianowych (wg Hołderna-Kędzia, 2002).

Odmiana miodu:   Schorzenia

- rzepakowy: wątroba i drogi żółciowe serce i naczynia wieńcowe, stany zapalne dróg oddechowych

- akacjowy: zaburzenia przewodu pokarmowego, nerki i układ moczowy, przeziębienia

- lipowy: górne i dolne drogi oddechowe, serce i układ krążenia, układ nerwowy, stres

- gryczany: układ krążenia, miażdżyca, wątroba i działanie odtruwające, niedokrwistość

- wrzosowy: nerki, drogi moczowe, prostata, stany zapalne jamy ustnej, gardła, żołądka i jelit

- wielokwiatowy: alergie dróg oddechowych, wyczerpanie fiz. i psych., serce i naczynia krwionośne

- chabrowy: działanie diuretyczne, bakteriostatyczne, regulacja pracy nerek

- spadziowy (igl.): dolne drogi odd., przewód pokarm., zaparcia, biegunki, choroby serca i naczyń, nerwice

- spadziowy (liś.): nerki i drogi moczowe, wątroba i drogi żółciowe przewód pokarmowy, jelita.

                             

 

Na tej podstawie istnieje możliwość doboru odpowiedniego miodu do profilatyki i leczenia wspomagającego podstawową terapię leczniczą określonych schorzeń. Dotyczy to głównie chorób serca i układu krążenia, dróg oddechowych, przewodu pokarmowego, wątroby oraz nerek i dróg moczowych.

Pyłek kwiatowy i pierzga

Pszczoły zbierają z kwiatów nie tylko nektar, ale także pyłek kwiatowy. Bez tego rezerwuaru białka, rozwój rodziny pszczelej praktycznie byłby niemożliwy. Pszczoły przygotowują pyłek kwiatowy do przechowywania w komórkach plastra i ta postać pyłku nosi nazwę pierzgi.

Pyłek kwiatowy

Pyłek kwiatowy to męskie komórki rozrodcze produkowane przez kwiaty w bardzo dużych ilościach i przynoszone do ula przez pszczoły zbieraczki w postaci obnóży, gromadzonych na zewnętrznych stronach goleni trzeciej pary nóg. Zebranie jednej pary obnóży pyłkowych wymaga odwiedzenia przez pszczołę 7-120 kwiatów. Pyłek jest najwartościowszym odżywczym produktem roślinnym. Zawiera białka, cukry proste i złożone, tłuszcze, sterole, flawonoidy, karotenoidy, nukleoproteidy, witaminy i sole mineralne. W pyłku obecne są aminokwasy endo- i egzogenne. Aminokwasy endogenne organizm zwierzęcia może sam wytworzyć. Natomiast aminokwasy egzogenne muszą być dostarczone z zewnątrz, gdyż organizm tego rodzaju aminokwasów nie wytwarza. Szczególne znaczenie ma aminokwas egzogenny arginina. Jak wykazały badania, arginina zawarta w pyłku zwiększa produkcję tlenku azotu, który obniża napięcie ścian naczyń i działa w ten sposób rozkurczowo na tętnice wieńcowe podobnie jak nitrogliceryna. Arginina zapobiega zlepianiu się erytrocytów. Z cukrów 15-18% stanowią polisacharydy, a więc skrobia i celuloza oraz mono- i disacharydy tj. glukoza, arabinoza i ksyloza. Z witamin w pyłku znajduje się ß-karoten i jest jej aż 20 razy więcej niż w marchwi, witamina A, D, E, K, B1, B2, B6, B12, C, PP, kwas pantotenowy, foliowy, biotyna, inozytol a także kwercetyna, która jest przeciwutleniaczem obniżającym poziom cholesterolu w organizmie, działa przeciwmiażdżycowo. Wśród związków mineralnych w pyłku jest około 40 biopierwiastków. Jeden z nich - magnez - uczynnia proces fotosyntezy chlorofilu i działa przeciwmiażdżycowo i uodparniająco. W pyłku występuje też potas, fosfor, wapń, żelazo, kobalt, jod, mangan, krzem, siarka, cynk, miedź, sód oraz 24 pierwiastki śladowe. Selen, mangan i cynk warunkują prawidłowe działanie układu odpornościowego. Żelazo, miedź, kobalt i mangan spełniają ważną rolę w zapobieganiu niedokrwistości, a cynk zapobiega chorobom włosów i reguluje czas działania insuliny. W obecności cynku i wapnia interferon wykazuje działanie przeciwwirusowe. W pyłku obecne są też fitosterole, kwasy organiczne oraz enzymy, a także olejki eteryczne, hormony i  kwasy fenolowe.

 

Pyłek kwiatowy stosuje się w zapobieganiu i leczeniu: niedokrwistości, prostaty, depresji, w okulistyce, miażdżycy, chorobach wątroby, płuc, zaburzeniach jelitowych, chorobach nowotworowych, w nadciśnieniu, w chorobach skóry (porost włosów), w nadciśnieniu

(porost włosów), w nadciśnieniu, w regulacji procesów płciowych, w profilaktyce chorób naczyń krwionośnych.

Pierzga

Jest to pyłek kwiatowy w postaci obnóży złożony przez pszczołę zbieraczkę do komórki plastra i zmieszany przez pszczołę ulową z wydzieliną gruczołów ślinowych i miodem, a następnie ubity w celu zabezpieczenia go przed dostępem powietrza, zalany do pełna miodem i zasklepiony woskiem. W warunkach beztlenowych mieszanina pyłku, miodu i śliny pszczół ulega fermentacji mlekowej, dzięki której pierzga jest zakonserwowana i łatwo strawna.

Pszczoły chętniej korzystają z pierzgi niż z surowego pyłku. Zapas pierzgi w ulu jest zakonserwowanym, niezastąpionym pokarmem białkowo-witaminowym pszczół o dużej koncentracji minerałów i składników biotycznych. Procesy zachodzące w pierzdze są podobne jak w kiszeniu kapusty czy ogórków. Podwyższona zawartość węglowodanów i kwasu mlekowego zapobiega rozwojowi pleśni i bakterii gnilnych. Dzięki temu produkt ten może być długo przechowywany w ulu jak i poza nim. Zużycie pierzgi przez rodzinę pszczelą wynosi od 15 do 45 kg. rocznie. Znaczną jej część zużywają 3-6 tygodniowe pszczoły karmicielki do produkcji mleczka pszczelego i karmienia larw. Pierzga ma podobne właściwości jak pyłek, ale ma korzystniejsze oddziaływanie na organizm pszczół, ponieważ jest mieszaniną pyłków z różnych roślin. Wykazuje podobnie jak pyłek działanie bakteriostatyczne i bakteriobójcze. Inna jest zawartość jakościowo-ilościowa enzymów, ponieważ wzrasta ilość enzymów pochodzenia zwierzęcego, przekazanych przez pszczołę. W pierzdze jest znacznie większa ilość peptydów oraz wolnych aminokwasów i dlatego białko pierzgi jest bardziej aktywne biologicznie i znacznie łatwiej przyswajalne.

Pierzga wspomaga leczenie wielu chorób:

Działa wzmacniająco i regenerująco, wzmacnia układ nerwowy, reguluje funkcjonowanie układu trawiennego, działa ochronnie i odtruwając. Pyłek i pierzga zawierają bogaty asortyment składników, dzięki czemu są wspaniałym pokarmem odżywczym, regulatorem działania organów ustroju, katalizatorem i stymulatorem dla gruczołów dokrewnych. Przyspieszają odbudowę wszystkich komórek organizmu. Zapobiegają powstawaniu wielu schorzeń takich, które są wynikiem braku składników w pokarmach. Ponadto są odtrutką na różne fermenty powstałe w organizmie, działają antybakteryjnie i niwelują skutki uboczne po kuracjach antybiotykowych.

 

Propolis - właściwości i zastosowanie

Kit pszczeli znany był już starożytnym Grekom, na co wskazuje jego światowa nazwa „propolis”. Słowo to jest pochodzenia greckiego i oznacza dosłownie „przedmurze miasta”. Propolis jest substancją wzmacniającą konstrukcję ula, uszczelniającą i zabezpieczającą wnętrze ula przed rozwojem drobnoustrojów. Jest też spoiwem służącym zarówno do przytwierdzenia plastra do ścian ramek, jak też naprawy wszelkich uszkodzeń ula. Kitem pszczoły polerują oraz dezynfekują wnętrza komórek w plastrach przed złożeniem nowych jaj. Zakitowują też szkodnika, który dostał się do ula, po uśmierceniu go jadem. Źródłem propolisu są zbierane przez pszczoły smoliste i balsamiczne substancje pączków niektórych drzew i krzewów oraz żywica znajdująca się w szparach kory drzew. Dotychczas wyodrębniono około 300 substancji wchodzących w skład propolisu i ilość ta ulega systematycznie zwiększeniu w miarę rozwoju badań. Wiadomo, że bakterie szybko uodparniają się na antybiotyki farmaceutyczne, gdyż wytwarzają antyciała i ten antybiotyk nie będzie już działał na następne pokolenia bakterii. Propolis natomiast to zespół związków chemicznych synergicznie współdziałających. Bakterie nie mają możliwości wytworzenia tylu antyciał w ciągu jednego pokolenia. Nie mając czym się bronić wszystkie giną. Niektórzy naukowcy nazywają propolis antybiotykiem XXI wieku.

Zastosowanie propolisu w medycynie, weterynarii i profilaktyce

Skuteczność leczenia preparatami zawierającymi propolis stwierdzono w wielu chorobach. W dermatologii: ropnym zapaleniu skóry o bakteryjnej lub grzybiczej etiologii, czyrakach, egzemach, wreszcie w owrzodzeniach troficznych podudzia i odleżynach, a także w weterynarii. W ginekologii, przy zapaleniu pochwy i szyjki macicy o różnej etiologii. W ortopedii zastosowano plomby kostne z propolisu w przypadkach ropnych zapaleń kości. Preparaty propolisowe wykazały znaczną skuteczność w leczeniu innych zakażeń oraz ubytków tkanek. Ponadto rany leczone propolisem nie pozostawiają blizn. W stomatologii – w powikłaniach po usunięciu zęba, a także w leczeniu zapalenia błon śluzowych jamy ustnej i dziąseł. Działa on przeciwzapalnie i przeciwbólowo. Propolis wykorzystujemy w leczeniu chorób układu oddechowego, uszu, zatok przynosowych, gardła. Propolis podaje się chorym na gruźlicę, co stanowi doskonałe uzupełnienie terapii przeciw prątkowej. Kit pszczeli wykorzystany jest zarówno profilaktycznie jak i leczniczo w zakażeniach wirusem grypy oraz zaziębieniach. Propolis jest stosowany w nieżytowych zapaleniach żołądka, nadżerkach błony śluzowej oraz w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy. Kit pszczeli ma działanie odtruwające, ma zastosowanie w leczeniu chorób układu moczowo-płciowego, prostaty, żylaków, nowotworów i innych chorób ludzi i zwierząt. W medycynie weterynaryjnej od dawna stosuje się propolis miejscowo przy wykonywaniu zabiegów chirurgicznych oraz w leczeniu zakażonych ran a także wszelkiego rodzaju stanów zapalnych i ropnych zwierząt. Nigdy nie obserwowano pogorszenia po zastosowaniu propolisu, jeżeli wykluczono uprzednio przypadki uczuleń.

 

Mleczko pszczele i jego właściwości zdrowotne

Mleczko pszczele jest produkowane przez gruczoły gardzielowe młodych pszczół-robotnic, od 5 do 14 dnia życia. Ma konsystencję gęstej śmietany, jest koloru białego z perłowym odcieniem, posiada specyficzny, lekko kwaśny smak. Mleczkiem pszczelim karmione są wszystkie larwy w rodzinie pszczelej do 3 dnia życia, a larwy, z których powstają matki pszczele - do 5 dnia życia. Mleczko pszczele powoduje, że z tych samych jaj mogą powstać pszczoły - robotnice i matki, że matka pszczela żyje 4 - 6 lat, a robotnica 30 - 35 dni! Matki pszczele są przez całe swoje życie karmione mleczkiem pszczelim. W mleczku stwierdzono ponad dwadzieścia makro- i mikroelementów, m.in. miedź, magnez, potas, fosfor, żelazo, siarkę, mangan, nikiel, kobalt, krzem, chlor, bizmut, arsen. Ponadto mleczko zawiera 24 aminokwasy, enzymy, inhibiny, hormony (szczególnie wzrostowy). Mleczko jest skarbnicą witamin i posiada właściwości bakteriostatyczne. Świeże mleczko działa bakteriostatycznie nawet w rozcieńczeniu 1:1000. Polepsza samopoczucie, koncentrację uwagi oraz przywraca równowagę psychiczną. Z tego względu, należy stosować je w stanach wyczerpania, osłabienia i napięcia mięśni, w wyczerpaniu nerwowym i bezsenności, a także w celu przyspieszenia procesów myślowych jak również w stanach zapalnych nerwu słuchowego. Mleczko pszczele reguluje procesy przemiany materii, zapobiega zaburzeniom związanym z niewłaściwym odżywianiem. Podwyższa odporność organizmu na zakażenia. Wykazuje działanie immunoregulujące. Stosuje się je przy braku łaknienia i niedożywieniu, w leczeniu schorzeń sercowo - naczyniowych takich jak: dusznica bolesna, nerwice, stany pozawałowe, nadciśnienie tętnicze, zatory mózgowe, miażdżyca (rozszerza naczynia, obniża ciśnienie krwi, obniża poziom cholesterolu, zwiększa elastyczność naczyń krwionośnych). Korzystne rezultaty osiąga się w leczeniu stanów zapalnych żył i krwotoków pochodzenia naczyniowego. Mleczko pszczele ma też zastosowanie w zapobieganiu i leczeniu schorzeń przewodu pokarmowego i narządów wewnętrznych. Szczególnie podatne na działanie tego produktu są wrzody dwunastnicy. Ma ono zastosowanie u chorych z objawami zapalenia jelit grubych i w leczeniu różnych stanów zapalnych woreczka żółciowego, trzustki i wątroby. Stosuje się w leczeniu skutków alkoholizmu, zapobiega powstawaniu marskości wątroby. Skutecznie obniża poziom glukozy we krwi. Obniża poziom cholesterolu w surowicy oraz wyraźnie obniża ciśnienie krwi. Stosowane jest jako preparat wspomagający w terapii przeciwnowotworowej, jak również w schorzeniach dermatologicznych, reumatycznych i okulistycznych.

Jad pszczeli w lecznictwie i profilaktyce

Jad pszczeli jest wydzieliną gruczołów jadowych robotnic i matek pszczoły miodnej. Pszczoła produkuje go od drugiego do dwudziestego dnia swego życia. Zbiorniczek jadowy otwiera się do kanału sztyletu żądła i w momencie jego wbijania jad wpływa do ranki w skórze.

Jad jest środkiem obronnym pszczoły i służy jej do walki z wrogami, a także wykorzystywany jest przez matkę pszczelą do zabijania konkurentek.

 

Jad jest bezbarwną, szybko schnącą cieczą o słabym, aromatycznym zapachu i smaku kwaśno-gorzkim. Jad stanowi mieszaninę różnych związków chemicznych, przede wszystkim białek, które stanowią 57% jego suchej masy. W jadzie oprócz histaminy, znajduje się jeszcze kilka innych toksycznych  składników. Ze związków mineralnych zawiera m.in.: wapń, magnez, węgiel, fosfor, wodór, azot i siarkę. Jad pszczeli wzmaga działanie streptomycyny i biomycyny oraz sulfonamidów, a osłabia penicyliny i wykazuje działanie ochronne przed promieniowaniem jonizującym. Jad pszczeli wykazuje działania: bakteriobójcze, przeciwgrzybiczne, przeciwzapalne, przeciwbólowe, przeciwmiażdżycowe, przeciwkrzepliwe, hypotoniczne (obniżające ciśnienie tętnicze krwi), alergizujące.

Wosk pszczeli

Wosk pszczeli jest jednym z najczystszych produktów Natury. Wosk jest wydzieliną gruczołów woskowych 12-18 dniowych pszczół, tzw. woszczarek. Wosk pszczeli jest ciałem stałym, barwy białej poprzez jasnożółtą, pomarańczową, do ciemnobrązowej. Zapach jest podobny do aromatu miodu. Wosk stanowi mieszaninę ok. 15 związków chemicznych, głównie estrów, ale także występują w nim wolne kwasy, alkohole i węglowodory. Są też związki mineralne oraz barwniki i substancje aromatyczne, a także nieco kitu pszczelego. Nie rozpuszcza się w wodzie i glicerynie, słabo - w alkoholu i eterze. Natomiast rozpuszcza się w benzynie, acetonie, trójchloroetylenie, czterochlorku węgla i chloroformie. Wosk uzyskuje się zwykle ze starej woszczyny, zrzynków pozostających przy odsklepianiu plastrów oraz innych nieużytecznych kawałków plastrów. Wosk, poza pszczelarstwem (wyrób węzy), znalazł zastosowanie w wielu gałęziach przemysłu (około 50). Przemysł farmaceutyczny wykorzystuje wosk do wyrobu maści i plastrów, a kosmetyczny do produkcji kremów, pomadek do ust, kredek i szminek. Wielu farmaceutów uważa, że większość plastrów, maści i kremów powinno być przygotowywanych na pszczelim wosku. Jest on bowiem łatwo wchłaniany przez skórę, nadaje jej gładkość oraz delikatność. Niektórzy lekarze polecają, by zamiast gumy żuć, odkrajane kawałki plastra z miodem lub woskowo miodowe cukierki. Żucie aktywizuje wytwarzanie śliny, podwyższa przemianę materii, wosk mechanicznie oczyszcza zęby z nalotu i wzmacnia dziąsła, pomaga w zapaleniu jamy ustnej, w astmie i gorączce siennej. Jest też polecany dla palaczy, którym jednocześnie pomaga odzwyczaić się od nałogu.



Redakcja: Tadeusz Rauchfleisz, KMDG. Logo KMDG wykonał Grzegorz Rygielski.